GSEB Std 7 Gujarati Chapter 18 Antim Prayas Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 ગુજરાતી વિષયના પાઠ 18 "અંતિમ પ્રયાસ" (મહાભારત કથાપ્રસંગ - સંકલિત) ના તમામ સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો (પ્રશ્ન ૧ થી ૧૫ ના સંપૂર્ણ સચોટ જવાબો), શબ્દકોશ ક્રમ અને વિશેષણ વ્યાકરણ, મુદ્દા પરથી વાર્તાલેખન, ચાલો યાદ કરીએના ઉત્તરો તેમજ એકમનો સારાંશ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 7 Gujarati Ch 18 Summary) ✦
પાઠ પરિચય અને શાંતિદૂત શ્રીકૃષ્ણની વિષ્ટિ :
"અંતિમ પ્રયાસ" એ મહાભારતના ઉદ્યોગપર્વ પર આધારિત એક અત્યંત ગંભીર અને ઐતિહાસિક પ્રસંગકથા છે. કુરુક્ષેત્રના મહાવિનાશક યુદ્ધ પહેલાં બંને પક્ષે યુદ્ધની તડામાર તૈયારીઓ ચાલી રહી હતી, ત્યારે વિશ્વકલ્યાણ અને માનવજાતના રક્ષણ કાજે શ્રીકૃષ્ણ યુદ્ધ ટાળવા માટે એક છેલ્લો શાંતિપૂર્ણ પ્રયાસ હાથ ધરે છે.
- યુદ્ધના વિનાશની ચિંતા : શ્રીકૃષ્ણ જાણે છે કે યુદ્ધમાં કોઈનો વિજય થતો નથી, માત્ર સર્વનાશ થાય છે. લાખો સ્ત્રીઓ વિધવા થશે, અસંખ્ય બાળકો અનાથ બનશે અને સંસ્કૃતિ ભસ્મીભૂત થઈ જશે. તેથી પાંડવોના ક્રોધ અને દ્રૌપદીના અપમાનની આગ વચ્ચે પણ તેઓ શાંતિ સ્થાપવા કટિબદ્ધ બને છે.
- વિષ્ટિકાર તરીકે પ્રસ્થાન : પાંડવો અને દ્રૌપદીને સમજાવીને શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં વિષ્ટિકાર (શાંતિદૂત) બનીને હસ્તિનાપુરની કૌરવ સભામાં જાય છે. તેઓ પોતાના માન-અપમાનની પરવા કર્યા વિના માનવજાત માટે કડવો ઘૂંટડો ગળવા તૈયાર થાય છે.
- દુર્યોધનનો ઘમંડ અને વિષ્ટિની નિષ્ફળતા : હસ્તિનાપુરની સભામાં શ્રીકૃષ્ણ પાંડવો માટે માત્ર પાંચ ગામની માંગણી મૂકે છે જેથી મહાવિનાશ ટાળી શકાય. પરંતુ અહંકારી દુર્યોધન 'સોયની અણી જેટલી જમીન પણ નહીં આપું' કહી શ્રીકૃષ્ણનું અપમાન કરે છે. આખરે તમામ નૈતિક મર્યાદાઓ તૂટતાં શ્રીકૃષ્ણ કુરુસભા છોડીને ચાલ્યા જાય છે અને યુદ્ધ અનિવાર્ય બને છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Gujarati Chapter 18 Swadhyay Solution) ✦
૧. વાતચીત :
(૧) આ એકમમાં તમને કયું પાત્ર વધારે ગમ્યું ? શા માટે ?
જવાબ : મને શ્રીકૃષ્ણનું પાત્ર સૌથી વધારે ગમ્યું; કારણ કે તેઓ પોતાના વ્યક્તિગત માન-અપમાનની ચિંતા કર્યા વિના સમગ્ર માનવજાત અને સંસ્કૃતિને વિનાશથી બચાવવા માટે શાંતિદૂત બનીને વિષ્ટિ કરવા જાય છે.
(૨) કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચેનો વિવાદ યુદ્ધ વિના ઉકેલી શકાયો હોત, કેવી રીતે ?
જવાબ : જો ધૃતરાષ્ટ્રે પુત્રમોહ છોડીને ન્યાયપૂર્વક પાંડવોને તેમનો વાજબી હિસ્સો આપ્યો હોત અથવા શ્રીકૃષ્ણના પ્રસ્તાવ મુજબ માત્ર પાંચ ગામ આપી દીધા હોત, તો આ વિવાદ યુદ્ધ વિના ઉકેલી શકાયો હોત.
(૩) જ્યારે બે દેશને યુદ્ધમાં ઉતરવું પડે તો તેની કેવી અસર થાય ?
જવાબ : બંને દેશોમાં જાન-માલનું અતિશય નુકસાન થાય છે, આર્થિક વ્યવસ્થા ભાંગી પડે છે, મોંઘવારી વધે છે, નિર્દોષ નાગરિકો માર્યા જાય છે અને પ્રગતિ વર્ષો પાછળ ધકેલાઈ જાય છે.
(૪) યુદ્ધની અસરથી સામાન્ય પ્રજા પણ બચી શકતી નથી, કેમ ?
જવાબ : કારણ કે યુદ્ધ માત્ર સરહદ પર લડાતું નથી; બોમ્બમારો, પુરવઠાની અછત, સ્વજનોનું મૃત્યુ, મોંઘવારી અને બેરોજગારીની સીધી અસર સામાન્ય નાગરિકોના રોજિંદા જીવન પર પડે છે.
(૫) આજે વિશ્વના દેશોનું સંરક્ષણનું બજેટ બચાવવામાં આવે તો માનવ જાતના કલ્યાણનાં કેવાં કેવાં કામો થઈ શકે ?
જવાબ : તે નાણાંથી વિશ્વભરમાંથી ગરીબી અને ભૂખમરો નાબૂદ કરી શકાય, ઉત્તમ મફત શિક્ષણ અને હોસ્પિટલો બનાવી શકાય તેમજ ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવા સંશોધનો કરી શકાય.
(૬) પ્રાચીનકાળમાં થતાં યુદ્ધો અને આજનાં યુદ્ધો વચ્ચે કેવા તફાવત જોવા મળે છે ?
જવાબ : પ્રાચીન યુદ્ધો તલવાર, ધનુષ-બાણ જેવાં પારંપરિક શસ્ત્રોથી અને નિયમો સાથે દિવસ દરમિયાન જ લડાતાં; જ્યારે આજનાં યુદ્ધો મિસાઈલ, ડ્રોન, લડાકુ વિમાનો અને પરમાણુ શસ્ત્રોથી અંધાધૂંધ વિનાશ વેરતાં લડાય છે.
(૭) કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે કઈ વાતનો વિવાદ હતો ?
જવાબ : હસ્તિનાપુરના રાજ્યના વાજબી હિસ્સા અને સત્તાની વહેંચણી અંગે કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચે મુખ્ય વિવાદ હતો.
(૮) આ યુદ્ધ ન થાય તે માટે તમારે વિષ્ટિકાર બનવાનું હોય તો તમે શું કરો ?
જવાબ : હું બંને પક્ષોને યુદ્ધ પછી થનારા ભયાનક વિનાશની વાસ્તવિકતા સમજાવું, ન્યાય અને ધર્મની વાત આગળ ધરી બાંધછોડ કરાવી સમાધાન કરાવવાનો પ્રયત્ન કરું.
૨. સાચા વાક્ય સામે ખરું (✓) અને ખોટા સામે ખોટું (✗) લખો :
૧. કૃષ્ણને પાંડવોએ ધૃતરાષ્ટ્રનો સંદેશો સંભળાવ્યો. ➔ સાચું (✓)
૨. ધૃતરાષ્ટ્ર પાંડવોને પોતાના પુત્ર માનતા નથી એવું ભીમ માને છે. ➔ સાચું (✓)
૩. અર્જુન માને છે કે હવે આપણે યુદ્ધ ન જ કરવું જોઈએ. ➔ ખોટું (✗) (અર્જુન યુદ્ધમાં વિલંબ ન કરવાની વાત કરે છે)
૪. શ્રીકૃષ્ણને યુદ્ધની ચિંતા જ નહોતી. ➔ ખોટું (✗) (શ્રીકૃષ્ણને યુદ્ધ પછીના પરિણામોની સૌથી વધુ ચિંતા હતી)
૩. ફકરામાં કઈ બાબતો આવતી નથી તે શોધો :
૧. કૃષ્ણ દયાની દૃષ્ટિથી તેને જોવા લાગ્યા. ➔ આવે છે (કરુણાભરી આંખે)
૨. સમગ્ર પુરુષ જાતિનું અપમાન હતું. ➔ આવતી નથી (✗) (પાઠમાં 'સમગ્ર નારીજાતિનું અપમાન' આવે છે)
૩. દુર્યોધને અને દુ:શાસને જગતની દરેક માતાની સામે ધૃષ્ટતા કરી. ➔ આવે છે
૪. કૃષ્ણના મનમાં ઘણો જ ગુસ્સો હતો. ➔ આવતી નથી (✗) (કૃષ્ણ ધીમા અને મક્કમ અવાજે સમજાવતા હતા)
૪. કોણે શું કહ્યું ? બે-બે વાક્યો લખો :
• ૧. શ્રીકૃષ્ણ : (૧) "કોઈ શાપિત વ્યક્તિ જ યુદ્ધને પસંદ કરે." (૨) "મારા અપમાન છતાં યુદ્ધના વિનાશને રોકી શકાય તો તેમાં માનવજાતનું કલ્યાણ છે."
• ૨. યુધિષ્ઠિર : (૧) "જનાર્દન, હવે તમે જ અમારું માર્ગદર્શન કરો." (૨) "માધવ, આપને વિષ્ટિકાર તરીકે મોકલવા એ ઉચિત નથી લાગતું, પણ આ કામ આપના સિવાય કોઈ કરી શકે તેમ નથી."
• ૩. અર્જુન : (૧) "હવે એમની સાથે વાતો કરવાનો અર્થ નથી." (૨) "આપણે યુદ્ધ કરવામાં વિલંબ શા માટે કરીએ છીએ?"
• ૪. ભીમ : (૧) "તાતશ્રી ફક્ત દુર્યોધન અને કૌરવોને પોતાના પુત્રો ગણે છે." (૨) "નહીં નહીં કેશવ, તમારું અપમાન ન થવા દેવાય."
૫. સંવાદો કોણ ક્યારે બોલી શકે તે લખો :
૧. “દુર્યોધન અને દુઃશાસન જીવતા હશે ત્યાં સુધી મારું મન શાંત નહીં થાય.” ➔ દ્રૌપદી (શ્રીકૃષ્ણ જ્યારે વિષ્ટિ કરવા નીકળતા હોય ત્યારે)
૨. “હસ્તિનાપુરની રાજસભા ઉપર થોડો તો વિશ્વાસ કરવો જ જોઈએ.” ➔ શ્રીકૃષ્ણ (પાંડવોને શાંત પાડતી વખતે)
૩. “દ્રૌપદીના વાળ ખેંચનાર દુઃશાસનના હાથ ભાંગવા હું તૈયાર છું.” ➔ ભીમ (સભામાં આક્રોશ વ્યક્ત કરતી વખતે)
૪. “હે ધૃતરાષ્ટ્ર, શ્રીકૃષ્ણની વાત સાચી છે, હસ્તિનાપુરને બચાવવા કોઈ નિર્ણય થવો જોઈએ.” ➔ ભીષ્મ પિતામહ (કુરુસભામાં શ્રીકૃષ્ણનો પ્રસ્તાવ સાંભળીને)
૫. “મહારાજ, શ્રીકૃષ્ણ વિષ્ટિકાર તરીકે આવ્યા છે, તેમની સામે દુર્યોધન અવિવેક કરી રહ્યો છે, જે રાજનીતિથી વિરુદ્ધ છે.” ➔ વિદુરજી (જ્યારે દુર્યોધન કૃષ્ણ સામે ધસી જાય ત્યારે)
૬. પાત્રો માટે વપરાયેલાં નામોની યાદી :
• શ્રીકૃષ્ણ : જનાર્દન, કેશવ, માધવ, વાસુદેવ, દ્વારકાધીશ, ગોવિંદ
• દ્રૌપદી : પાંચાલી, કૃષ્ણા, યાજ્ઞસેની, દ્રુપદસુતા
૭. પાત્રોના જવાબ પરથી પ્રશ્ન બનાવો :
• નકુલનો જવાબ : વનવાસ દરમિયાન વસ્ત્રો ક્યાંથી લાવવાં? અમે વૃક્ષોની છાલથી બનેલાં કપડાં પહેરતા.
➔ પ્રશ્ન : નકુલ, વનવાસ દરમિયાન તમે કેવાં વસ્ત્રો પહેરતા હતા?
• અર્જુનનો જવાબ : વનવાસ દરમિયાન હું રોજેરોજ ધનુર્વિદ્યાનો અભ્યાસ કરતો હતો.
➔ પ્રશ્ન : અર્જુન, તમે વનવાસ દરમિયાન નવરાશના સમયમાં શું કરતા હતા?
• દુર્યોધનનો જવાબ : ગદાયુદ્ધ તો હું બળરામજી પાસેથી શીખ્યો હતો...
➔ પ્રશ્ન : દુર્યોધન, તમે ગદાયુદ્ધની તાલીમ કોની પાસેથી મેળવી હતી?
• યુધિષ્ઠિરનો જવાબ : મને યુદ્ધમાં ક્યાંક અસત્યનો આશરો લેવો પડે તેનો ભય છે.
➔ પ્રશ્ન : ધર્મરાજ, તમને યુદ્ધ લડવામાં કઈ બાબતનો સૌથી મોટો ડર છે?
• કૃષ્ણનો જવાબ : યુદ્ધના પરિણામની તો મને ખબર જ છે પણ જીતવાના છીએ એટલા માટે યુદ્ધ કરવું જોઈએ એ વાત મને સ્વીકાર્ય નથી.
➔ પ્રશ્ન : કેશવ, વિજય નિશ્ચિત હોવા છતાં તમે યુદ્ધ કેમ ટાળવા માગો છો?
૮. ફકરામાં નવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી સુધારેલો ફકરો :
(શબ્દો : હથિયારો, અનાથ, લડાઈની, ભયંકર, ખૂબખરાબ, સૈનિકો)
સુધારેલો ફકરો :
"સૌથી વધુ અજંપો કદાચ કૃષ્ણના નિવાસમાં હતો. પાંડવોના પક્ષે પણ લડાઈની તૈયારી થઈ ચૂકી હતી. એક ભયંકર યુદ્ધનાં મંડાણ થઈ ચૂક્યાં હતાં. પણ કૃષ્ણની આંખમાં યુદ્ધ પછીનું ચિત્ર હતું અને એ એમને વિહ્વળ કરવા પૂરતું હતું. બંને પક્ષે જે હથિયારોનો ઉપયોગ થશે તે સર્વનાશ તરફ લઈ જનારો હશે. બંને પક્ષના સૈનિકો તો જાણે મોતને મુઠ્ઠીમાં લઈને જ આવવાના હશે પરંતુ તેમનાં બાળકો અનાથ થવાનાં અને વૃદ્ધોની સ્થિતિ ખૂબખરાબ થવાની. કોઈ કોઈને રડનારું પણ બાકી રહેવાનું ? યુદ્ધના સમાજ પર પડનારા પ્રભાવ અંગે પણ શ્રીકૃષ્ણ ચિંતિત હતા."
દૂર કરેલા શબ્દો : યુદ્ધની ➔ લડાઈની, અસ્ત્ર-શસ્ત્રો ➔ હથિયારો, યોદ્ધાઓ ➔ સૈનિકો, નિરાધાર ➔ અનાથ, બદતર ➔ ખૂબખરાબ.
✦ વ્યાકરણ : વિશેષણ અને શબ્દકોશ ક્રમ (પ્રશ્ન ૯ થી ૧૩) ✦
૯. વિશેષણની વ્યાખ્યા :
૧૦. ખાલી જગ્યામાં યોગ્ય વિશેષણ પૂરો :
૨. શિયાળે ભોળા કાગડા પાસેથી પૂરી પડાવી લીધી.
૩. માલિની ધીમા અવાજે પોતાની વાત કરતી હતી.
૪. અમારા વર્ગમાં વંદન હોંશિયાર છોકરો છે.
૫. પાળેલા કૂતરાએ જોરજોરથી ભસવા માંડ્યું.
૧૧. શબ્દકોશના ક્રમ મુજબ ગોઠવો :
➔ સાચો ક્રમ : ઉત્તરાયણ, ઐરાવત, કાજલ, કૌશિક, ક્ષિતિજ, ગૌશાળા, જ્ઞાનસત્ર, મૌલિક, લેખિકા, સતાધાર
૧૨. શબ્દકોશના ક્રમ મુજબ ખાલી જગ્યામાં યોગ્ય શબ્દ લખો :
૨. માટલું, માતા, માધવ, માણસ, મામેરું
૧૩. પાઠમાંથી સાત શબ્દો પસંદ કરી શબ્દકોશ ક્રમ :
➔ શબ્દકોશ ગોઠવણી : અજંપો, દુર્યોધન, યુદ્ધ, વિષ્ટિ, શાંતિ, શ્રીકૃષ્ણ, હસ્તિનાપુર
✦ પ્રશ્નોના ઉત્તરો અને વાર્તાલેખન (પ્રશ્ન ૧૪ થી ૧૫) ✦
૧૪. પ્રશ્નોના જવાબ લખો :
૧. યુદ્ધ પછીનાં પરિણામો વિશે કૃષ્ણ શું કહે છે ?
જવાબ : કૃષ્ણ કહે છે કે યુદ્ધ બંને પક્ષે સર્વનાશ નોતરશે. બાળકો અનાથ થશે, સ્ત્રીઓ વિધવા બનશે અને વૃદ્ધોની હાલત દયનીય થશે. સંસ્કૃતિ ભસ્મીભૂત થઈ જશે અને યુદ્ધ પછીની ભયાનક શાંતિ આપણે જીરવી નહીં શકીએ.
૨. દ્રૌપદી કૃષ્ણનો માર્ગ રોકીને શા માટે ઊભી હતી ?
જવાબ : કારણ કે દ્રૌપદીને ડર હતો કે શ્રીકૃષ્ણ સમાધાન કરી લેશે તો ભરસભામાં થયેલા તેના ચીરહરણ અને અપમાનનો બદલો અધૂરો રહી જશે અને કૌરવોને દંડ નહીં મળે.
૩. કૃષ્ણે દ્રૌપદીને કઈ રીતે મનાવી ?
જવાબ : કૃષ્ણે દ્રૌપદીને સમજાવ્યું કે તારું અપમાન એ સમગ્ર નારીજાતિનું અપમાન હતું. પરંતુ વ્યક્તિગત અપમાનના બદલા ખાતર સમગ્ર માનવજાત અને સંસ્કૃતિનો સર્વનાશ ન કરી શકાય. જો દુર્યોધન નહીં માને તો સર્વનાશનો દોષી તે ગણાશે, આપણે નહીં.
૪. કૃષ્ણે હસ્તિનાપુરની સભામાં શી રજૂઆત કરી ?
જવાબ : કૃષ્ણે રજૂઆત કરી કે ભારતભૂમિને રક્તરંજિત થતી બચાવવા યુદ્ધ ટાળવું અનિવાર્ય છે. પાંડવોને તેમનું અડધું રાજ્ય અથવા તો છેવટે ફક્ત પાંચ નગર આપીને પણ આ મહાવિનાશ અટકાવો.
૫. દુર્યોધનની સભામાં સમગ્ર નારી જાતિનું અપમાન થયું હતું એમ કઈ રીતે કહી શકાય ?
જવાબ : કારણ કે ભરી સભામાં વડીલોની હાજરી વચ્ચે એક કુલવધૂનું ચીરહરણ કરવાનો પ્રયાસ થયો હતો, જે જગતની પ્રત્યેક માતા અને સમગ્ર સ્ત્રીજાતિના સ્વાભિમાન પર આઘાત સમાન હતો.
મુદ્દા પરથી વાર્તાલેખન :
એક ન્યાયપ્રિય અને દયાળુ રાજા પોતાના કાફલા સાથે નગરચર્યા માટે નીકળ્યા હતા. રસ્તામાં અચાનક એક પથ્થર ઊડીને આવ્યો અને રાજાના કપાળ પર વાગ્યો, જેથી કપાળમાંથી લોહી નીકળવા માંડ્યું. રાજા પર હુમલો થયો સમજીને સૈનિકો ક્રોધે ભરાયા અને ચારે બાજુ દોડવા લાગ્યા.
થોડી વારમાં સૈનિકો એક ગરીબ વૃદ્ધને પકડીને રાજા સમક્ષ હાજર કર્યો. રાજા સામે ઊભેલો વૃદ્ધ ભયથી થરથર કાંપતો હતો. રાજાએ શાંતિથી પૂછ્યું, "તેં મારા પર પથ્થર કેમ ફેંક્યો?" વૃદ્ધે બે હાથ જોડી કાંપતા અવાજે કહ્યું, "ક્ષમા કરો મહારાજ! મારાં ભૂખ્યાં બાળકો માટે બોરડી પરથી બોર પાડવા મેં પથ્થર ફેંક્યો હતો, પણ નિશાન ચૂકી જતાં અજાણતાં આપને વાગી ગયો."
આ સાંભળી સૈનિકો વૃદ્ધને કડક સજાની રાહ જોતા હતા, પરંતુ રાજાએ હુકમ કર્યો: "આ વૃદ્ધને રાજ્યના ભંડારમાંથી અનાજ અને એક હજાર સોનામહોરો ભેટ આપો!" આ સાંભળી સભાજનો અને સૈનિકોને ભારે આશ્ચર્ય થયું. રાજાએ સૌને ખુલાસો કરતાં સુંદર વાત કહી: "જો એક જડ વૃક્ષ પથ્થર વાગવા છતાં મીઠાં ફળ આપતું હોય, તો હું તો આ રાજ્યનો ચેતનવંત રાજા છું! મારા પ્રજાજનને સજા કેમ આપી શકું?"
બોધ : બદલો લેવા કરતાં ક્ષમા અને ઉદારતા દાખવવી એ જ સાચા શાસક અને માનવીનું ભૂષણ છે.
✦ ચાલો, યાદ કરીએ... (પ્રશ્નોત્તરી) ✦
• એકમનું કયું પાત્ર તમને યાદ રહી ગયું ?
જવાબ : શ્રીકૃષ્ણનું ધીરગંભીર અને શાંતિપ્રિય પાત્ર મને સૌથી વધુ યાદ રહી ગયું.
• એકમ દ્વારા કયા નવા શબ્દો જાણ્યા ?
જવાબ : મેં 'વિષ્ટિકાર', 'આતતાયી', 'સૂફિયાણું', 'ઉપપ્લવ્ય' અને 'રક્તરંજિત' જેવા નવા શબ્દો જાણ્યા.
• મહાભારત વિશે તમે નવું શું જાણ્યું ?
જવાબ : મહાભારત માત્ર યુદ્ધની કથા નથી, પરંતુ યુદ્ધ રોકવા માટે શ્રીકૃષ્ણે કરેલા અથાક શાંતિપ્રયાસોની પણ મહાન કથા છે તે નવું જાણવા મળ્યું.
Post a Comment