GSEB Std 6 Gujarati Chapter 6 Rashtriya Shayar Jhaverchand Meghani Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 ગુજરાતી (પ્રથમ ભાષા - પલાશ) વિષયના પાઠ 6 "રાષ્ટ્રીય શાયર... ઝવેરચંદ મેઘાણી" (સંકલિત) ના તમામ પ્રશ્નો (પ્રશ્ન ૧ થી ૧૧ ના સંપૂર્ણ સચોટ જવાબો), ચાલો યાદ કરીએના ઉત્તરો તેમજ એકમનો સારાંશ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 6 Gujarati Ch 6 Summary) ✦
પાઠ પરિચય અને લોકસાહિત્યના ઉપાસક :
"રાષ્ટ્રીય શાયર... ઝવેરચંદ મેઘાણી" એ ગુજરાતી ભાષાના સમર્થ કવિ, લોકસાહિત્યકાર, પત્રકાર અને ગાંધીજી દ્વારા 'રાષ્ટ્રીય શાયર'નું બિરુદ પામેલા ઝવેરચંદ મેઘાણીના પ્રેરણાદાયી જીવન અને સાહિત્યિક પ્રદાનનું ચરિત્રાત્મક આલેખન છે.
- બાળપણ અને 'પહાડનું બાળક' : ચોટીલામાં જન્મેલા ઝવેરચંદ પિતાની બદલીઓના કારણે ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં ઊછર્યા. ગીરનાકા અને લાખાપાદરના ડુંગરા, કોતરો અને નદીઓ સાથેની આત્મીયતાને કારણે તેઓ પોતાને 'પહાડનું બાળક' કહેતા. શાળાકાળમાં તેઓ 'વિલાપી' અને 'જનકરાજા' તરીકે પણ ઓળખાયા.
- આઝાદીની લડત અને 'સિંધુડો' : ૧૯૩૦ના સત્યાગ્રહ વખતે 'સિંધુડો' કાવ્યસંગ્રહ દ્વારા અંગ્રેજ સરકાર સામે શૌર્યનો સૂર રેલાવવા બદલ તેમની ધરપકડ થઈ. ધંધુકા કોર્ટમાં તેમણે ગાયેલી 'છેલ્લી પ્રાર્થના' કવિતાએ અંગ્રેજ ન્યાયાધીશની આંખોમાં પણ આંસુ લાવી દીધાં હતાં.
- લોકસાહિત્યનું સંશોધન : મેઘાણીએ સૌરાષ્ટ્રના ગામેગામ ઘોડા અને ઊંટ પર રઝળપાટ કરી ચારણો, બારોટો, વૃદ્ધ દાદીમાઓ અને ગૃહિણીઓ પાસેથી લોકગીતો અને બહારવટિયાઓની કથાઓ એકઠી કરી. 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર', 'સોરઠી બહારવટિયા' અને 'ચારણ કન્યા' જેવી રચનાઓ દ્વારા તેમણે ગુજરાતના લોકવારસાને અમર બનાવી દીધો.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 6 Gujarati Chapter 6 Swadhyay Solution) ✦
૧. વાતચીત :
(૧) કઈ વાત/પ્રસંગ તમને ગમ્યાં? કેમ?
જવાબ : ગીરમાં ૧૪ વર્ષની હીરબાઈ નામની ચારણકન્યાએ લાકડી વડે સિંહને હાંકી કાઢી પોતાની વાછડીનું રક્ષણ કર્યું અને તે જોઈને મેઘાણીજીએ તત્ક્ષણ 'ચારણ-કન્યા' કાવ્ય રચ્યું તે પ્રસંગ મને સૌથી વધુ ગમ્યો.
(૨) કવિ કે લેખક કોને કહેવાય?
જવાબ : જે પોતાની કલ્પના, સંવેદના, વિચારો અને અનુભવોને કાવ્યમય ભાષામાં છંદ કે લયબદ્ધ પંક્તિઓ રૂપે ઢાળે તેને 'કવિ' કહેવાય અને વાર્તા, નિબંધ કે નવલકથા જેવા ગદ્ય સ્વરૂપે વ્યક્ત કરે તેને 'લેખક' કહેવાય.
(૩) તમને યાદ હોય તે કવિ અને લેખકોનાં નામ કહો.
જવાબ : ઝવેરચંદ મેઘાણી, નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ, નર્મદ, ઉમાશંકર જોશી, સુરેશ દલાલ, ધૂમકેતુ અને ગિજુભાઈ બધેકા.
(૪) તમને કવિ કે લેખક મળે તો તેમને કેવા પ્રશ્નો પૂછો?
જવાબ : હું પૂછીશ કે તમને નવી વાર્તા કે કવિતા લખવાના વિચારો કેવી રીતે આવે છે? તમને કાવ્ય લખવાની પ્રેરણા ક્યાંથી મળે છે?
(૫) એવી કઈ વાતો છે જેના કારણે મેઘાણી કવિ અને લેખક બન્યા?
જવાબ : બાળપણમાં ડુંગરાળ પ્રકૃતિનો સહવાસ, કલાપીનાં કાવ્યોનો ઊંડો પ્રભાવ, રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના સાહિત્યનું વાચન અને સૌરાષ્ટ્રના ગામડાંઓની લોકસંસ્કૃતિ તથા બહારવટિયાઓની કથાઓ પ્રત્યેના પ્રેમે તેમને મહાન કવિ-લેખક બનાવ્યા.
(૬) તમને કુદરતી જગ્યાઓમાં ફરવાના કયા અનુભવ છે?
જવાબ : અમે સાપુતારા અને ગીરના જંગલમાં ફરવા ગયા હતા, જ્યાં વહેતાં ઝરણાં, ઘટાદાર વનરાજી અને પક્ષીઓનો કલરવ સાંભળીને મન પ્રફુલ્લિત થઈ ગયું હતું.
(૭) તમને કે તમારાં ભાઈ/બહેન/મિત્રોને શું ભેગું કરવું ગમે? તમે તે બધું કઈ રીતે એકઠું કરશો? તે કહો.
જવાબ : મને વિવિધ પક્ષીઓનાં ખરી પડેલાં રંગબેરંગી પીંછાં અને જૂના સિક્કા ભેગા કરવા ગમે છે. હું બગીચા કે ખેતરમાં જઈ પીંછાં શોધું છું અને વડીલો પાસેથી જૂના સિક્કા મેળવી સંગ્રહપોથીમાં સાચવું છું.
(૮) “હજારો વર્ષની જૂની...” પંક્તિઓ ઝવેરચંદની જેમ ગાવાનો પ્રયત્ન કરો.
જવાબ : વિદ્યાર્થીઓએ ધંધુકા અદાલતમાં મેઘાણીજીએ ગાઈ હતી તે રીતે ગંભીર, દર્દભર્યા અને બુલંદ રાષ્ટ્રપ્રેમના અવાજમાં પંક્તિઓનું ભાવવાહી ગાન કરવું.
(૯) એવું મેઘાણીનું કયું કામ છે કે જેથી તમને “શાબાશ ઝવેરચંદ” કહેવાનું મન થાય?
જવાબ : વાહનવ્યવહારની કોઈ સગવડ ન હોવા છતાં ઘોડા અને ઊંટ પર ગામેગામ રઝળીને વિસરાઈ રહેલા લોકગીતો અને વાર્તાઓનો અમૂલ્ય ખજાનો કાગળ પર ઉતારી ગુજરાતને ભેટ ધર્યો તે માટે તેમને 'શાબાશ ઝવેરચંદ' કહેવાનું મન થાય.
૨. પાઠના અર્થ પ્રમાણે વાક્ય સાચું છે કે ખોટું તે જણાવો:
૧. “સિંધુડો”નાં કાવ્યો વાંચનાર કે સાંભળનારનો અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધ ગુસ્સો વધી જતો હતો. ➔ સાચું [ ✓ ]
૨. ઝવેરચંદ શરમાળ હતા પણ તેમને ઘણા મિત્રો હતા. ➔ સાચું [ ✓ ]
૩. ઝવેરચંદ પહાડ, ઝરણાં, વનરાજી વચ્ચે મોટા થયા. ➔ સાચું [ ✓ ]
૪. પોતાની વાછરડીને સિંહથી બચાવનારી ચારણની છોકરીને જોઈને ઝવેરચંદે “ચારણ કન્યા” ગીત રચ્યું. ➔ સાચું [ ✓ ]
૫. ઝવેરચંદે બધી વાર્તાઓ જેમ બોલાતી હોય તેમ જ લખી છે. ➔ ખોટું [ ✗ ] (કેટલીક વાર્તાઓમાં કલ્પનાનો રંગ પણ ઉમેર્યો છે)
૬. મેઘાણીએ બાળકો, કિશોરો અને મોટેરાં એમ બધાં માટે ગીતો, વાર્તાઓ લખ્યાં છે. ➔ સાચું [ ✓ ]
૭. હીરબાઈ, આલેક કરપડો, જોગીદાસ ખુમાણ, દાના ભગત, સત દેવીદાસ વગેરે જીવતાં જાગતાં માણસો હતાં. ➔ સાચું [ ✓ ]
૮. ઝવેરચંદ મેઘાણી લોકકથાકાર તરીકે પ્રખ્યાત છે. ➔ સાચું [ ✓ ]
૩. રેખાંકિત કરેલા શબ્દનો અર્થ શોધી લીટી દોરો:
૧. આગળ નીકળી ગયેલા મિત્રને અમે ઊભા રહેવા કહ્યું પણ તેણે સાંભળ્યું નહીં. પછી મેં તેને બુલંદ અવાજે ઊભા રહેવા કહ્યું ત્યારે તે ઊભો રહ્યો. ➔ મોટા અવાજે
૨. તે માણસ ધીમે ધીમે મોટો થતો ગયો થોડી વારમાં તો તે વિકરાળ રાક્ષસ બની ગયો. ➔ ભયાનક
૩. ખમીરવંતો અભિમન્યુ એક પછી એક ચક્રવ્યૂહના કોઠા ભેદીને આગળ વધતો જતો હતો. ➔ જોશીલો
૪. જેન્સીને ભણીગણીને શિક્ષિકા બનવાની આકાંક્ષા હતી. ➔ તીવ્ર ઇચ્છા
૫. “ચોર ચોર” એમ હાકોટા સાંભળી આજુબાજુના લોકો લાકડીઓ સાથે બહાર આવી ગયા. ➔ બૂમો
૪. વાક્ય વાંચી આપેલ શબ્દના સાચા અર્થ સામે ખરું (✓) કરો:
૧. પાનો ચઢાવવો ➔ પ્રોત્સાહન આપવું
૨. જપ્ત કરવું ➔ બળજબરીથી (કાયદેસર) લઈ લેવું
૩. ખજાનો ખોલવો ➔ મૂલ્યવાન ભંડાર ખોલવો
૪. આંખમાં પાણી આવી જવું ➔ આંસુ નીકળી આવવાં
૫. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
૧. મેઘાણીને ક્યાં ક્યાં ઉપનામ મળ્યાં હતાં?
જવાબ : મેઘાણીને 'રાષ્ટ્રીય શાયર', 'પહાડનું બાળક', 'વિલાપી', 'જનકરાજા' અને 'લોકસાહિત્યવાળો' જેવાં ઉપનામો મળ્યાં હતાં.
૨. લોકસાહિત્ય એકઠું કરવામાં મેઘાણીને કઈ કઈ તકલીફો પડી હતી?
જવાબ : તે સમયે વાહનવ્યવહારની સુવિધા નહોતી એટલે ઘોડે કે ઊંટ પર રઝળપાટ કરવી પડતી, ખાવા-પીવાની અગવડ વેઠવી પડતી, રેકોર્ડિંગની સુવિધા ન હોવાથી રાતભર જાગીને હાથેથી લખવું પડતું અને અજાણ્યા લોકો ઝડપથી ગીતો સંભળાવવા તૈયાર થતા નહોતા.
૩. ઝવેરચંદ પોતાને “પહાડનું બાળક” કેમ માનતા હતા?
જવાબ : તેમનો જન્મ ચોટીલામાં થયો હતો અને બાળપણ ગીર, બાબરા અને લાખાપાદર જેવા ડુંગરાળ પહાડી વિસ્તારોની નદીઓ, ધરા અને કોતરો વચ્ચે વીત્યું હોવાથી તેઓ પોતાને 'પહાડનું બાળક' માનતા હતા.
૪. ઝવેરચંદ વેકેશનમાં લાખાપાદર શા માટે પહોંચી જતા?
જવાબ : લાખાપાદરનું નાનકડું પોલીસથાણું, તેની ઊંચી ભેખડો, ચમનિયો વોંકળો, ગોમુખી ગંગા અને પહાડો તેમને ગાય પોતાના વાછરડાને ખેંચે તેમ આકર્ષતાં હોવાથી તેઓ વેકેશનમાં ત્યાં પહોંચી જતા.
૫. “વેણીના ફૂલ” અને “કિલ્લોલ” પુસ્તકો કેમ ગમી જાય એવાં છે?
જવાબ : કારણ કે આ બંને પુસ્તકોમાં બાળકો અને કિશોરો માટે અત્યંત મધુર, સરળ, લયબદ્ધ અને બાળહૃદયને સ્પર્શી જાય તેવાં સુંદર કાવ્યો આપેલાં છે.
૬. કારણ લખો:
૧. “સિંધુડો”ના સર્જકને બે વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી કારણ કે...
જવાબ : તેમના શૌર્યપૂર્ણ કાવ્યો સાંભળીને લોકોમાં અંગ્રેજ શાસન સામે અહિંસક લડતનો જુસ્સો ભભૂકી ઊઠતો હતો, તેથી સરકારે તેમના પર રાજદ્રોહનો આરોપ મૂક્યો હતો.
૨. ઝવેરચંદનો કાવ્ય રચવાનો શોખ વધતો જતો હતો કારણ કે...
જવાબ : નાનપણથી જ તેઓ શાળામાં સરસ પ્રાર્થના ગવડાવતા, પાઠશાળામાં સ્તવનો ગાતા અને તેમની પ્રથમ પદ્યરચનાથી ખુશ થઈ શેઠે શાળાને ૨૫ રૂપિયાનું ઇનામ આપ્યું હતું.
૩. ઝવેરચંદના મિત્રોએ તેમને “વિલાપી” નામ આપ્યું કારણ કે...
જવાબ : તેઓ હાઇસ્કૂલમાં કવિ કલાપીનાં વિરહ અને વેદનાસભર કાવ્યો અત્યંત દર્દભરી રીતે ગાતા હતા.
૪. કૉલેજમાં ઝવેરચંદ તરફ સૌનું ધ્યાન ખેંચાતું કારણ કે...
જવાબ : તેમનો પોશાક સાવ અલગ હતો; લાંબો સફેદ કોટ, પાની સુધીનું ધોતિયું, બગસરાનો ચોકડીવાળો ફેંટો અથવા બેંગલોરી ઘાટની ટોપી, ગૂંચળિયાળા વાળ અને મરદાનગીભરી ચાલ હતી.
૫. મેઘાણી બારોટ, ચારણ, ગૃહિણીઓ પાસે લોકસાહિત્ય માટે જતા કારણ કે...
જવાબ : લોકસાહિત્ય, લોકગીતો અને શૌર્યકથાઓ પુસ્તકોમાં નહીં પણ આ લોકોના કંઠમાં અને સ્મૃતિમાં પરંપરાગત રીતે સચવાયેલાં હતાં.
૭. મેઘાણીએ કઈ રીતે લોકસાહિત્ય એકઠું કર્યું? ઘટનાનો સાચો ક્રમ:
સાચો ક્રમ :
[ ૧ ] સૌરાષ્ટ્રમાં ગામડે ગામડે ફરે.
[ ૨ ] એ વ્યક્તિએ ખાસ કામ કર્યું હોય તો તેની વાતો લોકો પાસેથી જાણે.
[ ૩ ] જેને ગીત યાદ હોય તે બોલે અને મેઘાણી તે લખી લે.
[ ૪ ] લોકો વાત કરે તે નોંધ લે.
[ ૫ ] ઘરે પહોંચીને લખાણ સરખું કરે લોકોને ગમે તે રીતે સુધારા કરે.
[ ૬ ] મળેલી વાત પરથી વાર્તા બનાવે.
[ ૭ ] આવાં ગીત અને વાર્તાઓ ભેગાં થાય એટલે તેની ચોપડી છપાવે.
૮. કોષ્ટકમાં વિગતો ઉદાહરણ મુજબ લખો:
| વર્ણનની વિગત | ઝવેરચંદ મેઘાણી | તમને પ્રભાવશાળી લાગતાં સ્ત્રી/પુરુષ (ગાંધીજી) |
|---|---|---|
| પહેરવેશ | સફેદ કોટ, ધોતિયું, ફેંટો કે બેંગલોરી ટોપી | સાદી ખાદીની પોતડી, પછેડી |
| શારીરિક દેખાવ | બેઠી દડીનું શરીર, ભીનો વાન, મોટી તેજસ્વી આંખો | પાતળો બાંધો, હાથમાં લાકડી, ચશ્માં |
| સ્વભાવ | શરમાળ, ખમીરવંતો, લાગણીશીલ, સાહસિક | નમ્ર, સત્યવાદી, અહિંસક, શાંત |
| આપેલું નામ | વિલાપી, જનકરાજા, પહાડનું બાળક | બાપુ, મહાત્મા, રાષ્ટ્રપિતા |
| વિશેષતા | લોકસાહિત્યવાળા, રાષ્ટ્રીય શાયર | સત્ય અને અહિંસાના પ્રણેતા |
૯. ઝવેરચંદ મેઘાણીનું પાત્રાલેખન (આશરે ૧૦૦ શબ્દોમાં):
ઝવેરચંદ મેઘાણી ગુજરાતના સમર્થ લોકસાહિત્યકાર અને રાષ્ટ્રીય શાયર હતા. ચોટીલામાં જન્મેલા મેઘાણીજી બાળપણથી જ ડુંગરા અને નદીઓ વચ્ચે ઊછર્યા હોવાથી પોતાને ગર્વથી 'પહાડનું બાળક' કહેતા. તેઓ બેઠી દડીનું શરીર, ભીનો વાન, તેજસ્વી આંખો અને દેશી કાઠિયાવાડી પહેરવેશ ધરાવતા હતા. સ્વભાવે અત્યંત શરમાળ હોવા છતાં તેમનો કંઠ સિંહ જેવો બુલંદ હતો. આઝાદીની ચળવળમાં 'સિંધુડો' દ્વારા તેમણે પ્રજામાં શૌર્ય સીંચ્યું. તેમણે ગામડે-ગામડે ઘોડેસવારી કરી વિસરાતું લોકસાહિત્ય એકઠું કર્યું અને 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' જેવી અમર કૃતિઓ આપી. તેઓ સાદગી, ખુમારી અને લોકસંસ્કૃતિના સાચા પ્રતિનિધિ હતા.
૧૦. તળપદા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી વાક્ય લખો:
• ચ્યાં (ક્યાં) : અલ્યા ભાઈ, તું સવારનો ચ્યાં ગયો તો?
• સેતર (ખેતર) : દાદાજી બપોરે સેતરે ભાથું લઈને ગયા છે.
• નેહાર (નિશાળ) : ગામના છોકરાઓ હોંશે હોંશે નેહારે ભણવા જાય છે.
• અડાળી (રકાબી) : મહેમાન આવ્યા એટલે બાએ અડાળીમાં ગરમાગરમ ચા આપી.
• હાવજ (સિંહ) : ગીરના જંગલમાં સાંજ ટાણે હાવજે ડણક દીધી.
૧૧. કૌંસમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ગદ્યખંડ પૂર્ણ કરો:
(સાવજ, રોળકોળ, હોંકારા, વોડકી, ભાઈ, નેસ, ડાંગ)
જવાબ :
અમે બધાં મિત્રના નેસમાં બેઠા હતા. સૂર્ય હજી હમણાં જ આથમેલો. રોળકોળ હોવાથી હજી અંધારું ઊતર્યું નહોતું. તેવામાં હોંકારા સંભળાયા. અમે બધા લાકડીઓ લઈને અવાજની દિશામાં ધસી ગયા. પહોંચતાં જોયું કે સિંહે ગાયની વોડકીનો શિકાર કરેલો અને એક ચારણ છોકરી ડાંગ લઈને સાવજની સામે થયેલી.
Post a Comment