GSEB Std 8 Social Science Chapter 13 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 13 "માનવ-સંસાધન" (Manav-Sansadhan) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), વસ્તી વિતરણ, વસ્તી-ગીચતા, સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ (જાતિ-પ્રમાણ), સાક્ષરતા દર તેમજ વસ્તી પરિવર્તનને અસર કરતા પરિબળો અંગેની વિગતો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Social Science Ch 13 IMP Notes) ✦
- માનવ-સંસાધન (Human Resource) : દેશની માનવ વસ્તી એ દેશની મૂડી કે સંસાધન છે. લોકોની કુશળતા, શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય દેશના વિકાસને સીધી અસર કરે છે.
- વસ્તી-વિતરણ : પૃથ્વીની સપાટી પર લોકો કયા પ્રકારે ફેલાયેલા છે તેને વસ્તી-વિતરણ કહેવામાં આવે છે. વિશ્વની વસ્તી અસમાન રીતે ફેલાયેલી છે.
- સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ (Sex Ratio) : પ્રતિ 1000 પુરુષોની વસ્તીમાં સ્ત્રીઓની વસ્તીને સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ કહે છે. ઈ.સ. 2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ભારતનું સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ 943 હતું.
- સાક્ષરતા (Literacy Rate) : 7 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયજૂથની કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈ પણ એક ભાષા વાંચી-લખીને સમજી શકતી હોય તો તે સાક્ષર ગણાય છે. ઈ.સ. 2011માં ભારતનો સાક્ષરતા દર 74.04% હતો.
- વસ્તીમાં પરિવર્તન લાવતા ત્રણ મુખ્ય પરિબળો : જન્મદર, મૃત્યુદર અને સ્થળાંતર છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Social Science Chapter 13 Swadhyay Solution) ✦
પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
(1) વસ્તીને એક સંસાધન તરીકે કેમ સમજવામાં આવે છે ?
જવાબ : માનવી પોતાની બુદ્ધિ, કૌશલ્ય, શ્રમ અને ટેકનોલોજી દ્વારા કુદરતી સંસાધનોને ઉપયોગી અને મૂલ્યવાન બનાવે છે. દેશના આર્થિક વિકાસમાં માનવશક્તિ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. જો વસ્તીને યોગ્ય શિક્ષણ, તાલીમ અને સ્વાસ્થ્ય પૂરૂં પાડવામાં આવે તો તે દેશ માટે ઉત્તમ સંસાધન (માનવ-સંસાધન) બની રહે છે.
(2) વિશ્વમાં વસ્તીના અસમાન વિતરણનાં કારણો કયાં છે ?
જવાબ : વિશ્વમાં વસ્તીના અસમાન વિતરણ માટે નીચેના ભૌગોલિક અને સામાજિક-આર્થિક પરિબળો જવાબદાર છે :
1. ભૂપૃષ્ઠ : મેદાની પ્રદેશોમાં વસ્તી વધુ અને પર્વતીય કે રણપ્રદેશોમાં વસ્તી ઓછી હોય છે.
2. આબોહવા : અનુકૂળ આબોહવાવાળા વિસ્તારોમાં વસ્તી ગીચ હોય છે જ્યારે અતિશય ઠંડી કે ગરમીવાળા પ્રદેશોમાં વસ્તી છૂટીછવાઈ હોય છે.
3. પાણીની ઉપલબ્ધતા : નદી કિનારાના પ્રદેશોમાં પાણી સરળતાથી મળી રહેતું હોવાથી વસ્તી વધુ વસે છે.
4. આર્થિક અને ઔદ્યોગિક વિકાસ : રોજગારી અને ઉદ્યોગોની તકો ધરાવતા શહેરી વિસ્તારોમાં વસ્તીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
(3) વસ્તી-ગીચતાનો અર્થ શું છે ?
જવાબ : પૃથ્વીની સપાટી પર ચોરસ કિલોમીટર (કિમી²) વિસ્તારમાં સરેરાશ કેટલા લોકો વસવાટ કરે છે, તેને વસ્તી-ગીચતા (Population Density) કહેવામાં આવે છે.
(4) વસ્તી-વિતરણને અસર કરનાર કોઈ બે પરિબળોની ભૂમિકાનું વર્ણન કરો.
જવાબ : વસ્તી-વિતરણને અસર કરનાર બે મુખ્ય પરિબળો :
1. આબોહવા : જે પ્રદેશોમાં આબોહવા માનવ-વસવાટ માટે સાનુકૂળ હોય (જેમ કે સમશીતોષ્ણ કટિબંધ અને નદીનાં મેદાનો), ત્યાં લોકો મોટા પ્રમાણમાં વસે છે. વિષમ આબોહવા (ખૂબ ગરમ રણ કે ખૂબ ઠંડા પ્રદેશો) માં વસ્તી બહુ ઓછી હોય છે.
2. જમીનની ફળદ્રુપતા : ફળદ્રુપ કાંપની જમીનવાળા પ્રદેશોમાં ખેતીનો સારો વિકાસ થાય છે, જેના કારણે ખોરાકની પૂરતી પ્રાપ્તિ થતાં ત્યાં વસ્તીની ગીચતા વધારે જોવા મળે છે.
પ્રશ્ન 2. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :
(1) વસ્તી-વિતરણ શબ્દનો અર્થ છે :
(A) કોઈ વિશિષ્ટ ક્ષેત્રમાં સમયની સાથે વસ્તીમાં કયા પ્રકારનું પરિવર્તન થાય છે.
(B) કોઈ વિશિષ્ટ ક્ષેત્રમાં જન્મ લેનાર લોકોની સંખ્યાના સંદર્ભમાં મૃત્યુ પ્રાપ્ત કરનારા લોકોની સંખ્યા કેવી છે.
(C) કોઈ આપેલા ક્ષેત્રમાં લોકો કયા સ્વરૂપે ફેલાયેલા છે.
સાચો જવાબ : (C) કોઈ આપેલા ક્ષેત્રમાં લોકો કયા સ્વરૂપે ફેલાયેલા છે.
(2) એ ત્રણ મુખ્ય પરિબળો ક્યાં છે જેમાં વસ્તીમાં પરિવર્તન થાય છે ?
(A) જન્મ, મૃત્યુ અને લગ્ન
(B) જન્મ, મૃત્યુ અને સ્થળાંતર
(C) જન્મ, મૃત્યુ અને જીવન-દર
સાચો જવાબ : (B) જન્મ, મૃત્યુ અને સ્થળાંતર
(3) ઈ.સ. 1999માં વિશ્વની વસ્તી કેટલી હતી ?
(A) એક અબજ (B) 3 અબજ (C) 6 અબજ
સાચો જવાબ : (C) 6 અબજ
પ્રશ્ન 3. સંકલ્પના સમજાવો :
(1) જાતિ-પ્રમાણ (સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ) : પ્રતિ 1000 પુરુષોની વસ્તીમાં સ્ત્રીઓની સંખ્યાના પ્રમાણને જાતિ-પ્રમાણ કે સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ કહેવામાં આવે છે.
(2) સાક્ષરતા : 7 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયજૂથની કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈ પણ એક ભાષા વાંચી, લખી અને અર્થ સાથે સમજી શકતી હોય તો તે સાક્ષર અથવા અક્ષરજ્ઞાન ધરાવતી વ્યક્તિ ગણાય છે.
(3) વસ્તી-ગીચતા : પૃથ્વીની સપાટી પર દર ચોરસ કિલોમીટર (કિમી²) વિસ્તારમાં સરેરાશ વસવાટ કરતા લોકોની સંખ્યાને વસ્તી-ગીચતા કહે છે.
પ્રશ્ન 4. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) વિશ્વમાં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ ભારત બીજા ક્રમે છે.
(2) ભારતમાં સ્ત્રી-પુરુષનું પ્રમાણ 943 છે (2011ની વસ્તીગણતરી મુજબ).
(3) ભારતમાં કેરલ રાજ્યમાં સાક્ષરતાનો દર સૌથી વધુ છે.
(4) ગુજરાતમાં વસ્તી-ગીચતાનું પ્રમાણ અનુકૂળ અને સંતુલિત સ્તરે નોંધાયેલું છે.
Post a Comment