GSEB Std 8 Social Science Chapter 7 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 7 "આધુનિક ભારતમાં કલા" (Adhunik Bharatma Kala) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), ચિત્રકલાનો ઈતિહાસ, વિવિધ ચિત્રશૈલીઓ, રાજા રવિવર્મા, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર તેમજ અવનીન્દ્રનાથ ટાગોર વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Social Science Ch 7 IMP Notes) ✦
- કલાના પ્રકારો : કલાશાસ્ત્રીઓ કલાને બે ભાગમાં વહેંચે છે: (1) દૃશ્યકલા (ચિત્ર, શિલ્પ, હસ્તકલા) અને (2) પ્રદર્શિત કલા (સંગીત, નૃત્ય, વાદ્ય, નાટ્યકલા).
- ચિત્રકલાનો ઈતિહાસ : ભારતમાં ચિત્રકલાનો ઈતિહાસ પાષાણ યુગ જેટલો જૂનો છે. મધ્યપ્રદેશની ભીમબેટકાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલાં પ્રાચીન ચિત્રો તેનો પ્રથમ પુરાવો છે. અજંતા અને ઇલોરાની ગુફાઓનાં ચિત્રો ગુપ્તકાળ દરમિયાન નિર્માણ પામ્યા હતા.
- મુખ્ય ચિત્રશૈલીઓ :
- પાલ શૈલી : બંગાળ, બિહાર અને તિબેટ સુધી વિસ્તરેલી, જેમાં જાતક કથાઓ અને બોધિસત્ત્વનાં ચિત્રો મુખ્ય છે.
- જૈન શૈલી (ગુજરાત શૈલી) : તાડપત્રો અને હસ્તપ્રતો પર રચાયેલ (કલ્પસૂત્ર, કાલકાચાર્ય કથા).
- રાજપૂત શૈલી : રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશમાં રાધાકૃષ્ણની ભક્તિ અને લોકજીવન આધારિત.
- મુઘલ શૈલી : ભારતીય અને ઈરાની શૈલીનો સમન્વય. જહાંગીરના સમયમાં તે સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી હતી (ચિત્રકાર મન્સૂર અને બિશનદાસ).
- કાંગડા શૈલી : હિમાલયના પહાડી પ્રદેશોમાં વિકસેલી, જેના મહાન ચિત્રકાર મોલારામ હતા. - વિખ્યાત ચિત્રકારો :
- રાજા રવિવર્મા : કેરલના કિલિમન્સુર ગામમાં જન્મેલા. તેમણે પૌરાણિક પાત્રો અને દેવી-દેવતાઓના ઉત્કૃષ્ટ તૈલચિત્રો બનાવ્યા (દા.ત., દેવી સરસ્વતીનું ચિત્ર). તેમણે મુંબઈમાં લિથોગ્રાફી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ શરૂ કર્યું હતું.
- રવીન્દ્રનાથ ટાગોર : ૨૦૦૦ કરતાં વધુ ચિત્રોનું સર્જન કરી આધુનિક ભારતીય ચિત્રકલાના ભિષ્મ પિતામહ તરીકે ખ્યાતિ પામ્યા.
- અવનીન્દ્રનાથ ટાગોર : જાપાનીઝ વૉશ પદ્ધતિથી ચિત્રો બનાવી “બંગાળ સ્કૂલ ઑફ આર્ટ” ની સ્થાપના કરી. તેમણે 'ભારતમાતા' નું પ્રખ્યાત ચિત્ર દોર્યું.
- રવિશંકર રાવળ : ગુજરાતના કલાગુરુ જેમણે 'કુમાર' માસિક શરૂ કરી ગુજરાતમાં કલા જાગૃતિ ફેલાવી.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Social Science Chapter 7 Swadhyay Solution) ✦
પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
(1) વડોદરામાં “કલાભવન”ની સ્થાપના કોના દ્વારા કરવામાં આવી હતી ?
જવાબ : વડોદરામાં “કલાભવન”ની સ્થાપના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
(2) પાલ ચિત્રશૈલીનો વિસ્તાર ક્યાં-ક્યાં થયો હતો ?
જવાબ : પાલ ચિત્રશૈલીનો વિસ્તાર બંગાળ, બિહાર, નેપાળ અને તિબેટ સુધી થયો હતો.
(3) ચિત્રકલાને પ્રોત્સાહન આપનાર મુઘલ રાજવીઓમાં કોનો-કોનો સમાવેશ થાય છે ?
જવાબ : ચિત્રકલાને પ્રોત્સાહન આપનાર મુઘલ રાજવીઓમાં બાબર, હુમાયુ, અકબર અને જહાંગીરનો સમાવેશ થાય છે.
(4) ચિત્રકલાનો પ્રસાર કરવા અવનીન્દ્રનાથે કઈ સંસ્થા સ્થાપી ?
જવાબ : ચિત્રકલાનો પ્રસાર કરવા અવનીન્દ્રનાથે “બંગાળ સ્કૂલ ઑફ આર્ટ” ની સ્થાપના કરી.
(5) ગુજરાતમાં કઈ શૈલીનાં ચિત્રો વિશેષ મળી આવ્યાં છે ?
જવાબ : ગુજરાતમાં જૈન શૈલીનાં ચિત્રો વિશેષ મળી આવ્યાં છે, જેને “ગુજરાત શૈલી” પણ કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન 2. ટૂંક નોંધ લખો :
(1) રાજા રવિવર્મા
જવાબ : કેરલના કિલિમન્સુર ગામના રાજવી કુટુંબમાં જન્મેલા રાજા રવિવર્મા આધુનિક ભારતના સર્વશ્રેષ્ઠ ચિત્રકાર હતા. તેમણે યુરોપિયન મહેમાન ચિત્રકારો પાસેથી માર્ગદર્શન મેળવી વાસ્તવદર્શી શૈલી વિકસાવી. પૌરાણિક ધર્મગ્રંથો અને સંસ્કૃત સાહિત્યના પ્રસંગોને કેન્દ્રમાં રાખી તેમણે અદ્ભુત તૈલચિત્રો (ઓઈલ પેઈન્ટિંગ્સ) બનાવ્યા; જેમાં દેવી સરસ્વતી, ગંગા-અવતરણ, ઉર્વશી અને શકુંતલાનાં ચિત્રો ખૂબ પ્રશંસા પામ્યા. તેમણે મુંબઈમાં લિથોગ્રાફી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ શરૂ કર્યું, જેથી દેવી-દેવતાંનાં ચિત્રો સસ્તી કિંમતે સામાન્ય લોકોને પણ ઉપલબ્ધ થયાં. બ્રિટિશ સરકારે તેમને ‘કૈસરે હિંદ’ નો ખિતાબ આપી સન્માન્યા હતા.
(2) રાજપૂત શૈલી
જવાબ : રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશમાં રાજપૂત રાજાઓના આશ્રય હેઠળ 10મી થી 16મી સદી દરમિયાન આ શૈલી પ્રચલિત થઈ હતી. તેમાં લઘુચિત્રો અને ભીંતચિત્રોનો સમાવેશ થાય છે. રાજપૂત રાજાઓનું જીવન, રીતરિવાજો, પહેરવેશ અને ઉત્સવો આ શૈલીના કેન્દ્રમાં હતા. આ ઉપરાંત રાધાકૃષ્ણની ભક્તિ, રાસલીલા અને રાજસ્થાની લોકજીવનના સુંદર દૃશ્યો તેમાં આલેખાયા છે. બુંદી, કિશનગઢ, બિકાનેર અને જોધપુરમાં આ શૈલીનો સારો વિકાસ થયો હોવાથી તેને ‘રાજસ્થાન શૈલી’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
(3) કાંગડા શૈલી
જવાબ : હિમાલયના પહાડી પ્રદેશોમાં રાજસ્થાન અને મુઘલ ચિત્રકારોએ મળીને કાંગડા શૈલી વિકસાવી હતી. કાંગડા, કુલુ, ગઢવાલ, ચંબા અને મંડી તેનાં મુખ્ય કેન્દ્રો હતાં. મોલારામ આ શૈલીના મહાન ચિત્રકાર હતા. આ શૈલીના મુખ્ય વિષયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓ, ભક્તિભાવ તેમજ હિમાલયનું પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય જોવા મળે છે. મનોહર રંગો અને પ્રાકૃતિક વાતાવરણ આ શૈલીની મુખ્ય વિશેષતા છે.
પ્રશ્ન 3. નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
(1) જલ્પ તેના તમિલનાડુના પ્રવાસ દરમિયાન નીચેનામાંથી કઈ ગુફાઓની મુલાકાતે જશે ?
(A) સિત્તાનાવસલની ગુફાઓ (B) બાદામીની ગુફાઓ (C) અજંતાની ગુફાઓ (D) ભીમબેટકાની ગુફાઓ
સાચો જવાબ : (A) સિત્તાનાવસલની ગુફાઓ
(2) જૈન શૈલીનાં ચિત્રો જોવા માટે તમે નીચેનામાંથી કયો ગ્રંથ ઉપયોગમાં લેશો ?
(A) અભિધમ્મ પિટ્ટક (B) સુત્તપિટ્ટક (C) અંગુત્તરનિકાય (D) કથાસરિતસાગર *(અથવા કલ્પસૂત્ર)*
સાચો જવાબ : (D) કથાસરિતસાગર
(3) ચિત્ર-પ્રદર્શન દરમિયાન ગુજરાતના ચિત્રકારનું ચિત્ર જોઈ હેતાંશે તે ખરીદી લીધું. તેણે કયા ચિત્રકારનું ખરીદ્યું હશે ?
(A) અવનીન્દ્રનાથ ટાગોર (B) પીરાજી સાગરા (C) જૈમિની રાય (D) અંજલી મેનન
સાચો જવાબ : (B) પીરાજી સાગરા *(નોંધ: પીરાજી સાગરા પ્રખ્યાત ગુજરાતી ચિત્રકાર છે)*
(4) એક ચિત્ર જોઈને તમે મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાવ છો. તે ચિત્ર જોઈ નક્કી નથી કરી શકતા કે તે રાજપૂત શૈલીનું છે કે કાંગડા શૈલી. તો ચિત્રનો વિષય કયો હશે ?
(A) રાજસ્થાની લોકનૃત્ય (B) હિમાલયનું કુદરતી સૌંદર્ય (C) કૃષ્ણભક્તિ (D) યુદ્ધનાં દૃશ્યો
સાચો જવાબ : (C) કૃષ્ણભક્તિ *(કારણ કે કૃષ્ણભક્તિ બંને શૈલીનો સમાન મુખ્ય વિષય છે)*
પ્રશ્ન 4. જોડકાં જોડો :
| વિભાગ 'અ' | સાચો ઉત્તર (વિભાગ 'બ') |
|---|---|
| (1) જહાંગીર | ➔ (F) ચિત્રશાળાની સ્થાપના *(અથવા મુઘલ કલા)* |
| (2) પાલ શૈલી | ➔ (D) જાતક કથાઓ અને બોધિસત્ત્વનાં ચિત્રો |
| (3) મુઘલ શૈલી | ➔ (E) પશુપંખીઓ અને પ્રાણીઓની સાઠમારીનાં ચિત્રો |
| (4) દેવીપ્રસાદ રોય ચૌધરી | ➔ (B) મદ્રાસ સ્કૂલ ઑફ આર્ટની સ્થાપના |
| (5) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર | ➔ (C) ચિત્રકલાના ભિષ્મપિતામહ |
✦ વિશેષ પ્રશ્નો અને પ્રવૃત્તિ (Extra Questions & Activities) ✦
● કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ વિશે માહિતી :
- રવિશંકર રાવળે મુંબઈમાં કલાશિક્ષણ મેળવી અમદાવાદને પોતાની કર્મભૂમિ બનાવી અને ગુજરાતમાં ચિત્રકલાનો પાયો નાખ્યો.
- તેમનું ‘બિલ્વમંગળ’ ચિત્ર બૉમ્બે આર્ટ સોસાયટીના પ્રદર્શનમાં સુવર્ણપદક મેળવનાર પ્રથમ ગુજરાતી ચિત્ર હતું.
- તેમણે ઈ.સ. 1924 માં **‘કુમાર’** માસિક શરૂ કરી ગુજરાતમાં કલા પ્રત્યે રસવૃત્તિ અને જાગૃતિ કેળવી હતી.
Post a Comment