GSEB Std 8 Social Science Chapter 3 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 3 "ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ" (Bharatno Pratham Svatantryasangram) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), સંગ્રામનાં કારણો, પરિણામો તેમજ પ્રશ્નોત્તરી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Social Science Ch 3 IMP Notes) ✦
- ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામનું મુખ્ય રાજકીય કારણ ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદની સ્થાપના અને ડેલહાઉસીની અન્યાયી ખાલસાનીતિ હતું. ડેલહાઉસીએ સતારા, સંભલપુર, ઝાંસી, નાગપુર અને અવધ જેવાં રાજ્યો ખાલસા કર્યાં હતાં.
- કંપનીના વહીવટમાં ભારતીયોને ઉચ્ચ હોદ્દાઓથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા હતા અને ભારતીય સૈનિકોને સૂબેદારથી ઊંચો હોદ્દો મળતો ન હતો.
- અંગ્રેજોની શોષણખોર આર્થિક નીતિથી ખેડૂતો, ગ્રામીણ કારીગરો અને હુન્નર-ઉદ્યોગો પાયમાલ થઈ ગયા હતા.
- ઈ.સ. 1850ના ધાર્મિક કાયદા મુજબ હિન્દુ કે મુસ્લિમ જો ખ્રિસ્તી ધર્મ અંગીકાર કરે તો જ તેને પૈતૃક મિલકતમાં હિસ્સો મળતો, જેથી ભારતીયોમાં ભારે રોષ ફેલાયો.
- તાત્કાલિક કારણ : સૈનિકોને નવી એનફિલ્ડ રાઇફલ આપવામાં આવી, જેના કારતૂસ પર ગાય અને ડુક્કરની ચરબી લગાડેલી હોવાની ખાતરી થતાં હિન્દુ-મુસ્લિમ સૈનિકો ધર્મભ્રષ્ટ થવાના ડરથી ભડકી ઊઠ્યા.
- બરાકપુર છાવણીના સૈનિક મંગલ પાંડે ચરબીવાળા કારતૂસ વાપરવાનો ઇનકાર કરી લડતની શરૂઆત કરી. 8 એપ્રિલ, 1857ના રોજ તેમને ફાંસી આપવામાં આવી. મંગલ પાંડે 1857ના સંગ્રામના પ્રથમ શહીદ બન્યા.
- સંગ્રામની ખરી શરૂઆત 10 મે, 1857ના રોજ મેરઠ ખાતેથી થઈ હતી. ક્રાંતિકારીઓએ દિલ્હી જીતી મુઘલ બાદશાહ બહાદુરશાહ બીજા (ઝફર)ને ભારતના શહેનશાહ જાહેર કર્યા.
- સંગ્રામના મુખ્ય આગેવાનો : કાનપુરમાં નાનાસાહેબ પેશ્વા અને તાત્યા ટોપે, લખનૌમાં બેગમ હજરત મહલ, ઝાંસીમાં રાણી લક્ષ્મીબાઈ, બિહારમાં 82 વર્ષના કુંવરસિંહ, બરેલીમાં બહાદુરખાન હતા.
- ગુજરાતમાં સંગ્રામ : આણંદમાં ગરબડદાસ મુખી, ઓખામંડળ-દ્વારકામાં જોધા માણેક અને મૂળુ માણેક તથા મહીસાગરના પાંડરવાડા વિસ્તારના આદિવાસીઓએ અદભુત વીરતા બતાવી હતી.
- સંગ્રામનું પરિણામ : કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ, આધુનિક શસ્ત્રોની અછત અને કેટલાક દેશી રજવાડાઓની અંગ્રેજોને વફાદારીને કારણે સંગ્રામ નિષ્ફળ રહ્યો, પરંતુ કંપની શાસનનો અંત આવ્યો અને ભારતનો વહીવટ બ્રિટિશ તાજ (પાર્લામેન્ટ) હેઠળ આવ્યો.
- વિનાયક દામોદર સાવરકરે આ સંગ્રામને "ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ" ગણાવ્યો છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Social Science Chapter 3 Swadhyay Solution) ✦
પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
(1) ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામનો પ્રથમ શહીદ કોણ ગણાય છે ?
જવાબ : ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામના પ્રથમ શહીદ મંગલ પાંડે ગણાય છે.
(2) ભારતમાં હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા તોડવા અંગ્રેજોએ કઈ નીતિ અપનાવી હતી ?
જવાબ : ભારતમાં હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા તોડવા માટે અંગ્રેજોએ 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો' (ડિવાઇડ એન્ડ રૂલ) ની નીતિ અપનાવી હતી.
(3) ઓખામંડળ વિસ્તારમાં કોણે-કોણે અંગ્રેજોનો જબરજસ્ત પ્રતિકાર કર્યો ?
જવાબ : ઓખામંડળ વિસ્તારમાં જોધા માણેક અને મૂળુ માણેકે અંગ્રેજોનો જબરજસ્ત પ્રતિકાર કર્યો હતો.
(4) ગુજરાતમાં ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ સાથે ક્યાં-ક્યાં સ્થળો જોડાયેલાં છે ?
જવાબ : ગુજરાતમાં અમદાવાદ, લુણાવાડા, પાટણ, આણંદ, દ્વારકા, ઓખા, વિજાપુર, ખેરાલુ, સાબરકાંઠા અને પાંડરવાડા (મહીસાગર જિલ્લો) જેવાં સ્થળો સંગ્રામ સાથે જોડાયેલાં છે.
પ્રશ્ન 2. (અ) ટૂંક નોંધ લખો :
(1) ઈ.સ. 1857 સંગ્રામનાં આર્થિક કારણો
જવાબ : અંગ્રેજોએ ભારતનું મોટા પાયે આર્થિક શોષણ કર્યું હતું. તેમણે ભારતને માત્ર પોતાના ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ આપનારું સંસ્થાન અને ઇંગ્લેન્ડના તૈયાર પાકા માલનું બજાર બનાવી દીધું. ખેડૂતો પાસેથી આકરી મહેસૂલ ઉઘરાવવામાં આવતી હતી, જેના કારણે ખેડૂતવર્ગ દેવાદાર અને પાયમાલ બન્યો. ભારતીય માલ પર આકરી જકાત અને વિદેશી માલ પર નજીવી જકાત નાખવામાં આવતાં ભારતના પરંપરાગત હસ્તકળા અને ગૃહઉદ્યોગો પડી ભાંગ્યા. વારંવાર પડતા દુષ્કાળોએ ભારતીય પ્રજાની હાડમારીમાં વધારો કર્યો. પરિણામે બેકારી અને ગરીબી વધતાં ખેડૂતો અને કારીગરોએ પણ આ સંગ્રામમાં મોટી સંખ્યામાં ઝંપલાવ્યું હતું.
(2) ઈ.સ. 1857 સંગ્રામની નિષ્ફળતાનાં કારણો
જવાબ : ઈ.સ. 1857નો સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ ઘણાં કારણોસર નિષ્ફળ રહ્યો :
(1) કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ : જુદાં-જુદાં સ્થળોએ અલગ-અલગ આગેવાનો નેતૃત્વ કરતા હતા. સર્વોચ્ચ નેતા બહાદુરશાહ અત્યંત વૃદ્ધ અને નિર્બળ હતા તથા નેતાઓમાં શિસ્ત અને સંકલનનો અભાવ હતો.
(2) અંગ્રેજોની શ્રેષ્ઠ લશ્કરી તાકાત : અંગ્રેજો પાસે આધુનિક શસ્ત્રો, તોપો, દારૂગોળો, તાર અને રેલવે વ્યવસ્થા હતી, જ્યારે ક્રાંતિકારીઓ પાસે પરંપરાગત જૂનાં શસ્ત્રો હતાં.
(3) દેશી રજવાડાંઓની વફાદારી : હૈદરાબાદ, ઇન્દોર, ગ્વાલિયર, પટિયાલા અને વડોદરા જેવાં રાજ્યોએ લડવાને બદલે અંગ્રેજોને સંપૂર્ણ સાથ-સહકાર આપ્યો હતો.
(4) મર્યાદિત વ્યાપ : સંગ્રામ સમગ્ર ભારતમાં એકસાથે ફેલાયો ન હતો અને શિક્ષિત વર્ગ આ સંગ્રામથી અલિપ્ત રહ્યો હતો.
પ્રશ્ન 2. (બ) નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
(1) ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ માટેનાં જવાબદાર કારણો વિશે નોંધ લખો.
જવાબ : સંગ્રામ માટે નીચે મુજબનાં મુખ્ય કારણો જવાબદાર હતાં :
(1) રાજકીય કારણો : પ્લાસી અને બક્સરના યુદ્ધથી અંગ્રેજોએ દેશી રાજ્યોને આધીન બનાવ્યાં. ડેલહાઉસીની ખાલસાનીતિ દ્વારા અનેક રાજ્યો ગેરકાયદેસર પડાવી લીધાં અને રાજાઓનાં પેન્શન બંધ કર્યાં.
(2) વહીવટી કારણો : ઉચ્ચ હોદ્દાઓ માત્ર અંગ્રેજો માટે અનામત હતા. ભારતીયો માટે ન્યાયતંત્ર ખર્ચાળ અને પોલીસતંત્ર નિષ્ક્રિય તથા અત્યાચારી હતું.
(3) આર્થિક કારણો : ભારતીય ખેતી, વેપાર અને હસ્તઉદ્યોગોનું ખુલ્લેઆમ શોષણ કરી અંગ્રેજોએ ભારતને કંગાળ બનાવ્યું હતું.
(4) સામાજિક અને ધાર્મિક કારણો : ખ્રિસ્તી પાદરીઓ દ્વારા વટાળપ્રવૃત્તિ, 1850 નો પૈતૃક મિલકતનો કાયદો તેમજ મંદિરો અને મસ્જિદો પર કર નાખવાથી લોકોની ધાર્મિક લાગણી દુભાઈ હતી.
(5) લશ્કરી અને તાત્કાલિક કારણો : ભારતીય સૈનિકો સાથે ઓછો પગાર અને ભેદભાવભર્યું વર્તન તથા ગાય અને ડુક્કરની ચરબીવાળા એનફિલ્ડ રાઇફલના કારતૂસોનો વિરોધ આ સંગ્રામનું મુખ્ય પ્રેરક બળ બન્યો હતો.
(2) “કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ એ ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામની નિષ્ફળતાનું મુખ્ય કારણ ગણાય છે.” વિધાન સમજાવો.
જવાબ : ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામમાં અનેક રાજાઓ, જમીનદારો અને જાગીરદારો જોડાયા હતા, પરંતુ કોઈ એક સર્વમાન્ય અને પ્રભાવશાળી રાષ્ટ્રીય નેતા ન હતા કે જે સમગ્ર દેશની સેનાનું એકસૂત્રે સંચાલન કરી શકે. ક્રાંતિકારીઓએ મુઘલ બાદશાહ બહાદુરશાહને નેતા જાહેર કર્યા હતા પરંતુ તેઓ ખૂબ વૃદ્ધ હોવાથી નિર્ણાયક નેતૃત્વ આપી શક્યા નહીં. જુદાં-જુદાં કેન્દ્રોમાં નેતાઓ પોતાની મરજી મુજબ લડતા હતા અને તેમની વચ્ચે કોઈ પૂર્વયોજિત યોજના કે શિસ્ત નહોતી. કેન્દ્રીય સંકલન વિના અંગ્રેજ સેનાપતિઓએ એક પછી એક કેન્દ્રોને સરળતાથી દબાવી દીધાં. આથી કહી શકાય કે કેન્દ્રીય નેતાગીરીનો અભાવ નિષ્ફળતાનું મુખ્ય કારણ બન્યો.
(3) ઈ.સ. 1857ના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના સ્વરૂપ વિશે સવિસ્તર નોંધ લખો.
જવાબ : સંગ્રામના સ્વરૂપ વિશે જુદાં-જુદાં ઇતિહાસકારોના જુદાં-જુદાં મંતવ્યો છે :
- અંગ્રેજ ઇતિહાસકારો તેને કેવળ 'લશ્કરી વિદ્રોહ' (Sepoy Mutiny) ગણાવે છે.
- ઇંગ્લેન્ડના રાજપુરુષ ડિઝરાયલી તેને રાજકીય અને ધાર્મિક બળવો કહે છે.
- કેટલાક ભારતીય વિદ્વાનો તેને જનવિદ્રોહ માને છે.
- વિનાયક દામોદર સાવરકર અને પટ્ટાભી સીતારામૈયા તેને "ભારતનો પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ" ગણાવે છે.
- ડૉ. સેન તેને સ્વતંત્રતાસંગ્રામની ઉપમા આપે છે.
આ સંગ્રામમાં રાજાઓ, જાગીરદારો, સૈનિકોની સાથે ખેડૂતો, આદિવાસીઓ અને સામાન્ય જનતાએ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા સાથે ભાગ લીધો હતો, તેથી તે માત્ર સૈનિક બળવો ન રહેતાં અંગ્રેજી હકૂમતને હચમચાવનાર પ્રથમ રાષ્ટ્રીય આંદોલન અને ભાવિ સ્વાતંત્ર્ય લડતનો પ્રેરણાસ્રોત સાબિત થયો હતો.
પ્રશ્ન 3. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
(1) ઈ.સ. 1857ના સંગ્રામનાં મુખ્ય સ્થળોમાં નીચેનામાંથી કયા સ્થળનો સમાવેશ થતો નથી ?
(A) દિલ્લી (B) ઝાંસી (C) ચંદીગઢ (D) સતારા
સાચો જવાબ : (C) ચંદીગઢ
(2) ખાલસાનીતિથી અનેક રાજ્યોને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દેનાર...
(A) વેલેસ્લી (B) ડેલહાઉસી (C) હ્યુરોઝ (D) મેજર હ્યુસન
સાચો જવાબ : (B) ડેલહાઉસી
(3) એનફિલ્ડ રાઇફલના કારતૂસ પર કયાં બે પ્રાણીઓની ચરબી લગાડી હોવાની સૈનિકોને શંકા હતી ?
(A) ગાય-ડુક્કર (B) ગાય-કૂતરાં (C) ઘેટાં-બકરાં (D) ઊંટ-ભેંસ
સાચો જવાબ : (A) ગાય-ડુક્કર
✦ પ્રવૃત્તિ - સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામનાં મુખ્ય સ્થળો (Activities) ✦
● ભારતના અને ગુજરાતના નકશામાં પ્રથમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામનાં મુખ્ય સ્થળો :
- ભારતના નકશામાં દર્શાવવાનાં મુખ્ય સ્થળો : દિલ્હી, મેરઠ, કાનપુર, લખનૌ, બરેલી, ઝાંસી, ગ્વાલિયર, પટણા, જગદીશપુર (બિહાર), બરાકપુર.
- ગુજરાતના નકશામાં દર્શાવવાનાં મુખ્ય સ્થળો : અમદાવાદ, આણંદ, લુણાવાડા, પાટણ, વિજાપુર, ખેરાલુ, દ્વારકા, ઓખા, પાંડરવાડા (મહીસાગર).
- વિશેષ પ્રવૃત્તિ : 1857ના ક્રાંતિકારીઓ જેવાં કે મંગલ પાંડે, રાણી લક્ષ્મીબાઈ અને તાત્યા ટોપેના ફોટોગ્રાફ્સ મેળવી સ્ક્રેપબુક તૈયાર કરો.
Post a Comment