GSEB Std 8 Social Science Chapter 5 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "અંગ્રેજ શાસન સમયની શિક્ષણ અને સમાજવ્યવસ્થા" (Angrej Shasan Samayni Shikshan ane Samajvyavastha) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), પ્રાચીન તથા આધુનિક શિક્ષણ પ્રણાલી, સામાજિક સુધારકો અને સમાજ સુધારણાના કાર્યો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Social Science Ch 5 IMP Notes) ✦
- અંગ્રેજપૂર્વ શિક્ષણ : અંગ્રેજોના આગમન પહેલાં ભારતમાં શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓ ગામઠી શાળાઓ, પંડ્યાની શાળાઓ કે ધૂળિયા નિશાળો તરીકે ઓળખાતી. તેમાં મૌખિક શિક્ષણ પર વધુ ભાર અપાયો હતો અને ચોક્કસ પાઠ્યપુસ્તકો કે વર્ગખંડો ન હતા.
- અંગ્રેજી શિક્ષણનો પ્રારંભ : વિલિયમ બેન્ટિકના સમયમાં ઈ.સ. 1835 માં ભારતમાં અંગ્રેજી કેળવણીનો પ્રારંભ થયો. ઈ.સ. 1854 ના 'વુડના ખરીતા' (મેગ્નાકાર્ટા) દ્વારા ભારતમાં યુરોપિયન શિક્ષણ-પ્રણાલી સ્થાપવાની ભલામણ થઈ.
- ગાંધીજીના શિક્ષણ અંગેના વિચારો : ગાંધીજી પ્રચલિત અંગ્રેજી શિક્ષણના વિરોધી હતા. તેમણે વર્ધા શિક્ષણ યોજના (નઈ તાલીમ / પાયાની કેળવણી / બુનિયાદી શિક્ષણ) રજૂ કરી, જેમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ માતૃભાષામાં, 7 વર્ષનું અને રોજગારી તેમજ હસ્તકૌશલ્ય (સુથારીકામ, લુહારીકામ, વણાટ) યુક્ત હોવું જોઈએ તેમ જણાવ્યું.
- રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના વિચારો : કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પ્રકૃતિવાદી હતા. તેમણે ઈ.સ. 1901 માં 'શાંતિનિકેતન' ની સ્થાપના કરી, જ્યાં બાળકો કઠોર શિસ્તથી મુક્ત રહી પ્રકૃતિના સાનિધ્યમાં સર્જનાત્મક વિકાસ કરી શકે.
- સામાજિક સુધારા અને કાયદા : 19 મી સદીને સામાજિક-ધાર્મિક સુધારાની નવજાગૃતિની સદી કહેવાય છે. રાજા રામમોહનરાયના પ્રયત્નોથી ઈ.સ. 1829 માં વિલિયમ બેન્ટિકે સતીપ્રથા વિરુદ્ધ કાયદો કર્યો. ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરના પ્રયત્નોથી ઈ.સ. 1856 માં ડેલહાઉસીએ વિધવા પુનર્વિવાહ કાયદો પસાર કર્યો.
- બાળલગ્ન પ્રતિબંધ : કેશવચંદ્ર સેનના પ્રયત્નોથી ઈ.સ. 1872 માં 'લગ્નવય સંમતિધારો' પસાર થયો. પાછળથી શારદા એક્ટ (1930) દ્વારા કન્યાની લગ્નઉંમર વધારવામાં આવી.
- મહાન સમાજસુધારકો : મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, રમાબાઈ રાનડે, જ્યોતિરાવ ફૂલે, સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, મહર્ષિ કર્વે (મહિલા યુનિવર્સિટી - SNDT ના સ્થાપક), દયાનંદ સરસ્વતી અને સ્વામી વિવેકાનંદ (રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના - 1897) એ સમાજસુધારણામાં અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Social Science Chapter 5 Swadhyay Solution) ✦
પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
(1) ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ અંગ્રેજ સરકારને કયો કાયદો ઘડવા સૂચન કર્યું ?
જવાબ : ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ અંગ્રેજ સરકારને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણનો કાયદો ઘડવા સૂચન કર્યું હતું.
(2) ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે કયા વિદ્યાલયની સ્થાપનામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો ?
જવાબ : ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે બંગાળમાં હિંદુ બાલિકા સરકારી વિદ્યાલય (બેથુન સ્કૂલ) ની સ્થાપનામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો.
(3) ગાંધીજીના મત મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ કેટલાં વર્ષનો રાખવો જોઈએ ?
જવાબ : ગાંધીજીના મત મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ સાત વર્ષનો રાખવો જોઈએ.
(4) દુર્ગારામ મહેતાએ કઈ સંસ્થાની સ્થાપના કરી ?
જવાબ : દુર્ગારામ મહેતાએ સુરતમાં માનવધર્મસભા ની સ્થાપના કરી હતી.
પ્રશ્ન 2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
(1) સર સયાજીરાવ ગાયકવાડ અને તેમનાં પત્ની દ્વારા શિક્ષણના ફેલાવા માટે શું પગલાં ભરવામાં આવ્યાં ?
જવાબ : વડોદરાના મહારાજા સર સયાજીરાવ ગાયકવાડે પોતાના રાજ્યમાં ઈ.સ. 1901 માં મફત, ફરજિયાત અને સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણ ની જોગવાઈ કરી. તેમજ બે વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીમાં ભણવા જવા માટે શિષ્યવૃત્તિની શરૂઆત કરી. તેમનાં પત્ની ચિમનાબાઈ ગાયકવાડે દલિત વિદ્યાર્થીઓને વિદેશમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે શિષ્યવૃત્તિ આપતો કાયદો કર્યો હતો.
(2) ગાંધીજીના મતે સાક્ષરતા એટલે શું ?
જવાબ : ગાંધીજીના મતે, "સાક્ષરતા એ શિક્ષણનો અંત કે પ્રારંભ નથી, તે તો માત્ર એક સાધન છે કે જેના દ્વારા પુરુષો અને સ્ત્રીઓને શિક્ષિત કરી શકાય છે. સાક્ષરતા કે અક્ષરજ્ઞાન એ સ્વયં શિક્ષણ નથી."
(3) વુડના ખરીતામાં શિક્ષણસંબંધી કઈ-કઈ ભલામણો કરવામાં આવી ?
જવાબ : ઈ.સ. 1854 ના 'વુડના ખરીતા' માં નીચે મુજબની ભલામણો કરવામાં આવી હતી:
1. દરેક પ્રાંતમાં યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના કરવી.
2. અલગ શિક્ષણખાતાની રચના કરવી અને શિક્ષણ નિયામકની નિમણૂક કરવી.
3. સરકારી શાળાઓની જાળવણી કરવી અને ખાનગી શાળાઓને સરકારી અનુદાન (ગ્રાન્ટ) આપવું.
4. શિક્ષકોની તાલીમ માટે તાલીમી સંસ્થાઓ શરૂ કરવી તથા ધંધાદારી અને વ્યવસાયી શિક્ષણનો વ્યાપ વધારવો.
5. દરેક તાલુકામાં પ્રાથમિક અને જિલ્લામાં માધ્યમિક શાળાઓ સ્થાપી સ્ત્રી-શિક્ષણને ઉત્તેજન આપવું તથા શિષ્યવૃત્તિઓ આપવી.
(4) મહારાષ્ટ્રમાં વિવિધ સુધારકો દ્વારા કન્યાશિક્ષણ માટે કયા-કયા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા ?
જવાબ : મહારાષ્ટ્રમાં કન્યાશિક્ષણ અને મહિલા ઉત્થાન માટે નીચે મુજબના પ્રયત્નો થયા:
- મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે અને તેમનાં પત્ની રમાબાઈ રાનડેએ કન્યાશાળાઓ અને વિધવાઓ માટેની શાળાઓ સ્થાપી.
- જ્યોતિરાવ ફૂલે અને સાવિત્રીબાઈ ફૂલેએ કન્યાઓ અને વંચિત વર્ગની કેળવણી માટે શાળાઓ શરૂ કરી.
- મહર્ષિ કરવેએ ઈ.સ. 1916 માં સ્ત્રીઓ માટે અલગ યુનિવર્સિટી (SNDT) ની સ્થાપના કરી.
પ્રશ્ન 3. ટૂંક નોંધ લખો :
(1) બ્રહ્મોસમાજની પ્રવૃત્તિઓ
જવાબ : રાજા રામમોહનરાયા દ્વારા ઈ.સ. 1828 માં સ્થાપિત 'બ્રહ્મોસમાજ' એ ભારતીય નવજાગૃતિમાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી. તેણે સમાજમાં વ્યાપેલાં કુરિવાજો, અંધશ્રદ્ધા, જ્ઞાતિભેદ અને અનિષ્ટો સામે ઉગ્ર ઝુંબેશ ચલાવી. બ્રહ્મોસમાજના પ્રયત્નોથી જ ઈ.સ. 1829 માં ગવર્નર જનરલ વિલિયમ બેન્ટિકે સતીપ્રથા વિરુદ્ધ કાયદો કરી તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. આ ઉપરાંત નરબલિ પ્રથા અને બાળકીને દૂધપીતી કરવાની કુપ્રથા સામે પણ કાયદા ઘડાવવામાં બ્રહ્મોસમાજે અગ્રેસર ભૂમિકા ભજવી હતી.
(2) વિધવાવિવાહ
જવાબ : મધ્યકાલીન ભારતમાં નાની વયે વિધવા બનેલી મહિલાઓનું જીવન અત્યંત દુષ્કર અને કઠિન હતું. આ સામાજિક અભિશાપ દૂર કરવા રાજા રામમોહનરાય અને ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે ભગીરથ પ્રયત્નો કર્યા. તેમણે પુસ્તકો અને સામયિકો (જેમ કે 'સોમપ્રકાશ') દ્વારા લોકજાગૃતિ ફેલાવી. આ સમાજસુધારકોના પ્રખર સંઘર્ષના પરિણામે ઈ.સ. 1856 માં ડેલહાઉસીના સમયમાં 'વિધવા પુનર્વિવાહ અધિનિયમ' પસાર થયો, જેનાથી વિધવાનાં લગ્ન કાયદેસર બન્યાં. મહારાષ્ટ્રમાં મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, મહર્ષિ કર્વે તથા ગુજરાતમાં દુર્ગારામ મહેતાજી અને નર્મદે (એક વિધવા સાથે લગ્ન કરીને) વિધવાવિવાહને પ્રોત્સાહન આપી સમાજમાં નવો રાહ ચીંધ્યો.
(3) રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના શિક્ષણ અંગેના વિચારો
જવાબ : કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પ્રખર પ્રકૃતિવાદી હતા. તેમના મતે શિક્ષણ એ બાળકના સર્જનાત્મક વિકાસને પોષનારું હોવું જોઈએ. બાળક કઠોર શિસ્તથી મુક્ત રહીને પ્રકૃતિના ઘનિષ્ઠ સાનિધ્યમાં વધુ સારી રીતે શીખી શકે છે. શિક્ષણ દ્વારા બાળકની કલ્પનાશક્તિ, કુતૂહલવૃત્તિ, સંગીત, અભિનય અને ચિત્રકળા જેવા ગુણો વિકસવા જોઈએ. આ વિચારોને અમલમાં મૂકવા તેમણે ઈ.સ. 1901 માં ‘શાંતિનિકેતન’ સંસ્થાની સ્થાપના કરી, જે પાછળથી ‘વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી’ તરીકે પ્રખ્યાત થઈ.
(4) સ્વામી વિવેકાનંદનો ઉપદેશ
જવાબ : સ્વામી વિવેકાનંદે રામકૃષ્ણ પરમહંસના વિચારોથી પ્રેરિત થઈ ઈ.સ. 1897 માં ‘રામકૃષ્ણ મિશન’ ની સ્થાપના કરી. તેમણે શિકાગોની વિશ્વધર્મ પરિષદમાં (1893) ભારતીય સંસ્કૃતિનો દંકો વગાડ્યો. તેમણે સમાજસેવા અને માનવસેવાને જ સાચો ધર્મ ગણાવ્યો. તેમના પ્રખ્યાત વચનો હતાં કે, "જે ધર્મ કે ઈશ્વર ભૂખ્યા મનુષ્યના મોંમાં રોટીનો ટુકડો મૂકી શકે નહીં, તેમાં હું માનતો નથી - પહેલાં અન્ન પછી ધર્મ." તેમણે યુવાનોને પ્રેરણા આપતા સૂત્ર આપ્યું: "ઉતિષ્ઠત, જાગ્રત, પ્રાપ્ય વરાન્નિબોધત" (ઊઠો, જાગો અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ સુધી મંડ્યા રહો).
પ્રશ્ન 4. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો :
(1) તમારે ગાંધીજીના કાર્યકરોની યાદી તૈયાર કરવાની છે. નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ તેમાં નહિ કરો ?
(A) પૂર્ણિમાબહેન પકવાસા (B) જુગતરામ દવે (C) દુર્ગારામ મહેતા (D) ઠક્કરબાપા
સાચો જવાબ : (C) દુર્ગારામ મહેતા
(2) અંગ્રેજોના આગમન પહેલાંના ભારતીય શિક્ષણમાં નીચેનામાંથી કઈ બાબતનો સમાવેશ થશે ?
(A) વિષયવાર પાઠ્યપુસ્તકો (B) મૌખિક શિક્ષણ (C) તાલીમ પામેલ શિક્ષકો (D) દરેક ધોરણ માટે અલગ વર્ગખંડ
સાચો જવાબ : (B) મૌખિક શિક્ષણ
(3) ભારતની જૂની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઘટવા પાછળ કયાં કારણને તમે જવાબદાર ગણશો ?
(A) અંગ્રેજીના જાણકારને નોકરીમાં અગ્રતા
(B) અંગ્રેજો દ્વારા રોજગારીની તકોમાં વધારો
(C) ખેતીનો વિકાસ
(D) કન્યાશિક્ષણ વિરુદ્ધ કાયદો ઘડવામાં આવેલ
સાચો જવાબ : (A) અંગ્રેજીના જાણકારને નોકરીમાં અગ્રતા
પ્રશ્ન 5. જોડકાં જોડો :
| વિભાગ 'અ' | સાચો ઉત્તર (વિભાગ 'બ') |
|---|---|
| (1) એલેક્ઝાન્ડર ડફ | ➔ (F) પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓની સ્થાપના |
| (2) દયાનંદ સરસ્વતીના શિષ્યો | ➔ (E) લાહોરમાં એંગ્લો વૈદિક કૉલેજની સ્થાપના |
| (3) ડી. કે. કર્વે | ➔ (A) સ્ત્રીઓ માટેના વિશ્વવિદ્યાલયની સ્થાપના |
| (4) કેશવચંદ્ર સેન | ➔ (C) લગ્નવય સંમતિધારો |
| (5) જોનાથન ડંકન | ➔ (D) બનારસ સંસ્કૃત કૉલેજની સ્થાપના |
✦ પ્રવૃત્તિ - વિશેષ પ્રશ્નો અને ચર્ચા (Activities & Extra Q&A) ✦
● મહાત્મા ગાંધી અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનાં શિક્ષણ અંગેના વિચારોમાં રહેલી સમાનતા અને તફાવત જણાવો :
- સમાનતા : બંને મહાનુભાવો પુસ્તકીયા અને કઠોર શિસ્તવાળા પાશ્ચાત્ય શિક્ષણની વિરુદ્ધ હતા. બંને પ્રકૃતિ અને જીવન સાથે જોડાયેલું વ્યવહારુ તેમજ સર્જનાત્મક શિક્ષણ ઈચ્છતા હતા.
- તફાવત : ગાંધીજી પાયાના શિક્ષણને (વર્ધા યોજના) સ્વાશ્રયી, વ્યવસાયલક્ષી અને હસ્તકૌશલ્ય આધારિત બનાવવા પર ભાર મૂકતા હતા, જ્યારે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર બાળક પ્રકૃતિના સાનિધ્યમાં રહી કલ્પનાશક્તિ, સંગીત, ચિત્રકળા અને આધ્યાત્મિકતા વિકસાવે તેવા મુક્ત વાતાવરણના હિમાયતી હતા.
● અંગ્રેજોના આગમન પૂર્વેની શૈક્ષણિક પદ્ધતિ અને વર્તમાન શિક્ષણ પદ્ધતિમાં શું તફાવત છે ?
- પૂર્વેની પદ્ધતિ : ગામઠી શાળાઓ વૃક્ષો નીચે ચાલતી, કોઈ નિશ્ચિત અભ્યાસક્રમ કે પાઠ્યપુસ્તકો ન હતાં, મૌખિક શિક્ષણ અપાતું અને વિદ્યાર્થીઓ પોતાની આર્થિક સ્થિતિ મુજબ ગુરુદક્ષિણા કે વેતન આપતા.
- વર્તમાન પદ્ધતિ : આધુનિક વર્ગખંડો, સરકારી નિયમો મુજબના પાઠ્યપુસ્તકો, વિષયવાર તાલીમબદ્ધ શિક્ષકો, ગ્રેડેડ પરીક્ષા પદ્ધતિ અને ડિજિટલ સ્માર્ટ લર્નિંગની સવલતો ઉપલબ્ધ છે.
Post a Comment