GSEB Std 8 Social Science Chapter 10 Swadhyay Solution: આ અહીં ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 10 'ખનિજ અને ઊર્જા-સંસાધન' ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), ખનિજોના પ્રકારો, ધાતુમય અને અધાતુમય ખનિજો, કોલસો, પેટ્રોલિયમ તેમજ ઊર્જા સંસાધનો અંગેની વિગતો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Social Science Ch 10 IMP Notes) ✦
- ખનિજની વ્યાખ્યા : જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો ગરમી અને દબાણને લીધે પરિવર્તન પામીને ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધારણ કરે છે તેને ખનિજ કહે છે. પૃથ્વીનાં આંતરિક ક્ષેત્રોમાં ખનિજો અશુદ્ધ સ્વરૂપે હોય તેને 'અયસ્ક' કહે છે.
- ખનિજો ઉદ્યોગોને કાચો માલ પૂરો પાડે છે અને તેનાથી રાષ્ટ્ર સમૃદ્ધ બને છે. તેથી ખનિજો રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રની ધોરીનસ છે.
- સંરચનાના આધારે ખનિજોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: (1) ધાતુમય ખનિજો અને (2) અધાતુમય ખનિજો.
- ધાતુમય ખનિજો : આ ખનિજોમાં ધાતુઓ કાચા સ્વરૂપમાં હોય છે. તે ઉષ્મા અને વિદ્યુતનાં વાહક હોય છે. ઉ.દા., સોનું, ચાંદી, તાંબું, લોખંડ, ઍલ્યુમિનિયમ વગેરે.
- અધાતુમય ખનિજો : આ ખનિજોમાં ધાતુઓ હોતી નથી. ઉ.દા., ચૂનાનો પથ્થર, ચોક, ગ્રેફાઈટ, જિપ્સમ, અભ્રક વગેરે.
- ઊર્જા-સંસાધનોને મુખ્યત્વે બે વિભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: (1) પરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોતો અને (2) બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્રોતો.
- પરંપરાગત સ્રોતો : કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ અને અણુઊર્જા.
- બિનપરંપરાગત સ્રોતો : સૌરઊર્જા, પવનઊર્જા, ભૂ-તાપીય ઊર્જા, ભરતીઊર્જા અને બાયોગૅસ.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Social Science Chapter 10 Swadhyay Solution) ✦
પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો :
(1) તમારા દૈનિક ઉપયોગમાં આવતાં ત્રણ ખનિજોનાં નામ લખો.
જવાબ : અમારા દૈનિક ઉપયોગમાં આવતાં ત્રણ ખનિજોનાં નામ : (1) મીઠું (સોડિયમ ક્લોરાઇડ), (2) લોખંડ અને (3) તાંબું.
(2) ધાત્વિક ખનિજોના અયસ્ક સામાન્ય રીતે ક્યાંથી મળી આવે છે ?
જવાબ : ધાત્વિક ખનિજોના અયસ્ક સામાન્ય રીતે આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડકસમૂહોથી બનેલા વિશાળ સ્તરોમાંથી મળી આવે છે.
(3) ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઊર્જાના પ્લાન્ટ ક્યાં આવેલાં છે ?
જવાબ : ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઊર્જાના પ્લાન્ટ હિમાચલ પ્રદેશમાં મણિકરણ અને લડાખમાં પૂગાઘાટી ખાતે આવેલા છે.
(4) પેટ્રોલિયમમાંથી પ્રક્રિયા દ્વારા કયા-કયા ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે ?
જવાબ : પેટ્રોલિયમમાંથી પ્રક્રિયા દ્વારા પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન, મિથાઈલ અલ્કોહોલ, લુબ્રિકેટિંગ ઓઈલ, પેટ્રોલિયમ જેલી (વેસલીન), જંતુનાશકો અને કૃત્રિમ રબર જેવા ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે.
(5) ગુજરાતમાં ગરમ પાણીના ઝરા ક્યાં-ક્યાં આવેલાં છે ?
જવાબ : ગુજરાતમાં ગરમ પાણીના ઝરા લસલૂસા (પંચમહાલ), તુલસીશ્યામ (ગીર સોમનાથ) અને ઉનાઈ (નવસારી) ખાતે આવેલા છે.
પ્રશ્ન 2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
(1) ખનિજ તેલને “કાળું સોનું” કેમ કહેવામાં આવે છે ?
જવાબ : ખનિજ તેલ પૃથ્વીના પેટાળમાંથી અશુદ્ધ સ્વરૂપે નીકળે છે, જે ઘાટા કાળા રંગનું હોય છે. આ ખનિજ તેલમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન, ઉદ્યોગો માટેના પેટ્રોલિયમ પદાર્થો વગેરે મેળવવામાં આવે છે. આ તમામ પદાર્થો અત્યંત મૂલ્યવાન અને આર્થિક દૃષ્ટિએ સોના જેટલા જ કિંમતી સાબિત થાય છે. તેના વગર આધુનિક વાહનવ્યવહાર અને ઉદ્યોગો ચલાવી શકાતા નથી. તેથી ખનિજ તેલને અતિમૂલ્યવાન હોવાને કારણે 'કાળું સોનું' કહેવામાં આવે છે.
(2) જેનાથી આપણે ઊર્જા બચાવી શકીએ તેવા ઉપાયો જણાવો.
જવાબ : ઊર્જા બચાવવાના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે :
1. ઘરની બહાર નીકળતી વખતે લાઈટ, પંખા અને અન્ય વિદ્યુત ઉપકરણો બંધ રાખવા.
2. એલ.ઇ.ડી. (LED) કે પાવર સેવિંગ બલ્બનો ઉપયોગ કરવો.
3. શક્ય હોય ત્યાં સુધી ચાલીને કે સાયકલનો ઉપયોગ કરવો અથવા જાહેર વાહનવ્યવહાર (બસ, ટ્રેન)નો વધુ ઉપયોગ કરવો.
4. રસોઈ બનાવતી વખતે પ્રેશર કુકરનો ઉપયોગ કરવો.
5. સૂર્યપ્રકાશનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવો અને બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોતો (જેવા કે સૌર ઊર્જા) અપનાવવા.
(3) ગુજરાતમાં કોલસો ક્યાં-ક્યાં મળી આવે છે ?
જવાબ : ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે લિગ્નાઈટ પ્રકારનો કોલસો કચ્છ જિલ્લાના પાનધ્રો, કठाડા, ભുચવા; ભરૂચ જિલ્લાના રાજપારડી; સુરત જિલ્લાના તાપી નદીના ખીણ પ્રદેશ; ભાવનગર અને વડોદરા વગેરે ક્ષેત્રોમાંથી મળી આવે છે.
(4) ભવિષ્યમાં બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો પડશે. – વિધાન સમજાવો.
જવાબ : કોલસો, ખનિજ તેલ અને કુદરતી વાયુ જેવા પરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતો મર્યાદિત જથ્થામાં છે. સતત વપરાશને કારણે તે ભવિષ્યમાં ખૂટી પડવાના છે. વળી, તેમના વપરાશથી પર્યાવરણનું ભારે પ્રદૂષણ થાય છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગની સમસ્યા સર્જાય છે. આ સમસ્યાઓથી બચવા અને ભવિષ્યની ઊર્જાની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે અનંત અને પ્રદૂષણમુક્ત એવા સૌરઊર્જા, પવનઊર્જા, ભરતીઊર્જા જેવા બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતોનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં અનિવાર્યપણે વધારવો જ પડશે.
(5) ભવિષ્યમાં અશ્મિભૂત બળતણોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં જ સમજદારી છે એમ શાથી કહી શકાય ?
જવાબ : અશ્મિભૂત બળતણો (કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ) બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો છે, જે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી મર્યાદિત માત્રામાં ઉપલબ્ધ છે. તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવાથી તે ઝડપથી ખૂટી જશે. ઉપરાંત, તેના દહનથી કાર્બન મોનોક્સાઈડ અને નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ જેવા હાનિકારક વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જે વાતાવરણને પ્રદૂષિત કરે છે અને પૃથ્વીનું તાપમાન વધારે છે. તેથી, પર્યાવરણની રક્ષા માટે અને ભવિષ્યની પેઢી માટે ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અશ્મિભૂત બળતણોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં જ સમજદારી છે.
પ્રશ્ન 3. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર આપો :
(1) નીચેનામાંથી કયું ખનિજનું લક્ષણ નથી ?
(A) તેઓ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બનેલા હોય છે. (B) તેમનું એક ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ હોય છે. (C) તેઓ અપ્રાપ્ય હોય છે. (D) તેમનું વિતરણ અસમાન હોય છે.
સાચો જવાબ : (C) તેઓ અપ્રાપ્ય હોય છે.
(2) નીચેનામાંથી બંધબેસતી જોડી બનાવો :
(a) સૌર શીતાગાર - (1) તુલશીશ્યામ
(b) વિન્ડફાર્મ - (2) ચારણકા
(c) સોલાર પાર્ક - (3) રૂદાતલ
(d) ગરમ પાણીનાં ઝરા - (4) છાણી
(e) બાયોગેસ પ્લાન્ટ - (5) માંડવી
સાચો જવાબ : (C) (a-4), (b-5), (c-2), (d-1), (e-3)
(3) વિશ્વનો સૌથી મોટો ભૂતાપીય ઊર્જા-પ્લાન્ટ કયા દેશમાં છે ?
(A) યુ.એસ.એ. (B) ન્યૂઝીલૅન્ડ (C) આઇસલૅન્ડ (D) ફિલિપાઈન્સ
સાચો જવાબ : (A) યુ.એસ.એ.
પ્રશ્ન 4. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) ધાતુગાળણ ઉદ્યોગમાં ફ્લોરસ્પાર / ક્રાયોલાઈટ ખનિજોનો ઉપયોગ થાય છે.
(2) દેશમાં સૌથી વધુ સૌરઊર્જા મેળવતું રાજ્ય ગુજરાત છે.
(3) ગુજરાતમાં અંકલેશ્વર અને કલોલ કુદરતી ગેસનો ભંડાર ધરાવતાં ક્ષેત્રો ગણાય છે.
(4) ગૅલ્વેનાઈઝ પતરામાં ઢોળ ચઢાવવા માટે જસત (Zinc) ખનિજનો ઉપયોગ થાય છે.
(5) કચ્છ જિલ્લાના પાનધ્રો માંથી લિગ્નાઈટ કોલસો મળી આવે છે.
પ્રશ્ન 5. સંકલ્પના સમજાવો :
(1) ખનિજ : જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો ગરમી અને દબાણને લીધે પરિવર્તન પામીને ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ ધારણ કરે છે તેને ખનિજ કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વીનાં આંતરિક ક્ષેત્રોમાં ખનિજો અશુદ્ધ સ્વરૂપે હોય છે, જેને ‘અયસ્ક’ (Ore) કહે છે. અયસ્કનું શુદ્ધીકરણ કર્યા પછી જ વિવિધ ખનિજો શુદ્ધ સ્વરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે. ખનિજો રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રની ધોરીનસ ગણાય છે કારણ કે તે ઉદ્યોગોને કાચો માલ પૂરો પાડે છે.
(2) ભૂ-તાપીય ઊર્જા : પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલી ગરમીને પદ્ધતિસર સપાટી પર લાવીને જે વિદ્યુત કે તાપમાન ઊર્જા પેદા કરવામાં આવે છે તેને ભૂ-તાપીય ઊર્જા (Geothermal Energy) કહે છે.
(3) ભરતીઊર્જા : સમુદ્રની ભરતી વખતે પાણીની ઊંચી સપાટી પર થતી જળપ્રવાહની ગતિનો ઉપયોગ કરીને ટર્બાઇન ફેરવીને જે વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે તેને ભરતીઊર્જા (Tidal Energy) કહે છે.
(4) બાયોગૅસ : પશુઓના મળમૂત્ર, ખેતીનો કચરો, વનસ્પતિ અને રસોડાનો કચરો વગેરે જૈવિક પદાર્થો પર પ્રક્રિયા કરીને બેક્ટેરિયા દ્વારા જે ગેસ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે, તેને બાયોગૅસ કહે છે. આ ગેસ મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું મિશ્રણ છે. તે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રસોઈ બનાવવા માટે તથા વીજળી મેળવવા માટે ઉત્તમ અને પ્રદૂષણમુક્ત બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોત છે તેમજ તેનાથી વધેલો કચરો ઉત્તમ ખાતર તરીકે ખેતીમાં વપરાય છે.
પ્રશ્ન 6. તફાવત આપો :
(1) પરંપરાગત ઊર્જાના સ્ત્રોત – બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્ત્રોત
| પરંપરાગત ઊર્જાના સ્ત્રોત | બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્ત્રોત |
|---|---|
| 1. તે લાંબા સમયથી ઊર્જા મેળવવા માટે વપરાતા આવ્યા છે. | 1. તે આધુનિક ટેકનોલોજી દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા નવા સ્રોતો છે. |
| 2. તે મર્યાદિત જથ્થામાં ઉપલબ્ધ છે અને ભવિષ્યમાં ખૂટી જશે. | 2. તે અખૂટ છે અને ક્યારેય ખૂટતા નથી. |
| 3. તેના વપરાશથી પર્યાવરણનું પ્રદૂષણ થાય છે. | 3. તે પ્રદૂષણમુક્ત અને પર્યાવરણ માટે અનુકૂળ છે. |
| 4. ઉદાહરણ - કોલસો, ખનિજ તેલ, કુદરતી વાયુ. | 4. ઉદાહરણ - સૌરઊર્જા, પવનઊર્જા, ભૂ-તાપીય ઊર્જા. |
(2) બાયોગૅસ – કુદરતી ગૅસ
| બાયોગૅસ | કુદરતી ગૅસ |
|---|---|
| 1. તે જૈવિક કચરા અને પશુઓના મળમૂત્રમાંથી બનાવવામાં આવે છે. | 1. તે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી ખનિજ તેલ સાથે કુદરતી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. |
| 2. તે પુનઃપ્રાપ્ય અને ગ્રામીણ સ્તરે સરળતાથી ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. | 2. તે બિનનવીનીકરણીય અશ્મિભૂત બળતણ છે. |
| 3. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે રસોઈ અને ઘરવપરાશની વીજળી માટે થાય છે. | 3. તેનો ઉપયોગ વાહનોમાં (CNG) તથા ઉદ્યોગો અને ઘરોમાં બળતણ તરીકે થાય છે. |
(3) ધાત્વિક ખનિજ – અધાત્વિક ખનિજ
| ધાત્વિક ખનિજ | અધાત્વિક ખનિજ |
|---|---|
| 1. આ ખનિજોમાં ધાતુઓ કાચા સ્વરૂપમાં હોય છે. | 1. આ ખનિજોમાં ધાતુઓ હોતી નથી. |
| 2. તે ઉષ્મા અને વિદ્યુતનાં વાહક હોય છે અને તેમાં ચમક હોય છે. | 2. તે ઉષ્મા અને વિદ્યુતનાં અવાહક હોય છે અને તેમાં ચમક હોતી નથી. |
| 3. ઉદાહરણ - લોખંડ, તાંબું, સોનું, ચાંદી. | 3. ઉદાહરણ - ચૂનાનો પથ્થર, જિપ્સમ, ગ્રેફાઈટ, અભ્રક. |
પ્રશ્ન 7. ટૂંક નોંધ લખો :
(1) ખનિજસંપત્તિનું મહત્ત્વ :
ખનિજો રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રની ધોરીનસ છે. કોઈપણ દેશના આર્થિક વિકાસ અને ઉદ્યોગોની સમૃદ્ધિનો આધાર ખનિજો પર રહેલો છે. લોખંડ, તાંબું, એલ્યુમિનિયમ જેવી ધાતુઓથી યંત્રો, વાહનો અને બાંધકામ સામગ્રી બને છે. કોલસો અને ખનિજ તેલ જેવા ઊર્જા ખનિજો ઉદ્યોગો અને વાહનવ્યવહારને ચલાવવા માટે અનિવાર્ય છે. દેશની સંરક્ષણ સામગ્રી, સિક્કાઓ, ઘરેણાં અને વૈજ્ઞાનિક સાધનો પણ ખનિજો વગર અશક્ય છે. આમ, ખનિજસંપત્તિ દેશની આર્થિક પ્રગતિ અને આત્મનિર્ભરતા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
(2) ખનિજ સંરક્ષણના ઉપાયો :
ખનિજો મર્યાદિત પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે અને તેમના પુનઃસર્જનમાં હજારો વર્ષ લાગે છે. તેથી તેમનું સંરક્ષણ કરવું આવશ્યક છે. (1) ખનિજોનું બિનજરૂરી ખનન અને બગાડ અટકાવવો જોઈએ. (2) ખનિજ શુદ્ધિકરણની આધુનિક તકનીકો અપનાવવી જોઈએ. (3) ધાતુઓનો પુનઃઉપયોગ (Recycling) કરવો જોઈએ, જેમ કે જૂના લોખંડ કે તાંબાને ઓગાળીને નવી ચીજવસ્તુઓ બનાવવી. (4) બિનનવીનીકરણીય ખનિજોના સ્થાને અન્ય વિકલ્પો અને બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.
(3) સૌરઊર્જા :
સૂર્ય દ્વારા પ્રાપ્ત થતી પ્રકાશ અને ગરમીની ઊર્જાને સૌરઊર્જા કહે છે. તે અખૂટ, પ્રદૂષણમુક્ત અને નિઃશુલ્ક મળતો બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્રોત છે. સોલાર પેનલ દ્વારા સૂર્યપ્રકાશને વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. ભારતમાં, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં (જેવા કે ચારણકા સોલાર પાર્ક), સૌરઊર્જાનો વ્યાપ બહોળા પ્રમાણમાં વધી રહ્યો છે. તેનો ઉપયોગ સોલાર કુકર, સોલાર વૉટર હીટર, સ્ટ્રીટ લાઈટ અને ખેતી માટેના સોલાર પંપમાં થાય છે.
(4) બાયોગેસ :
પશુઓના મળમૂત્ર, શાકભાજીનો કચરો, વનસ્પતિ અને કાદવ જેવા જૈવિક પદાર્થો પર પ્રક્રિયા કરીને બાયોગેસ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આ ગેસ મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું મિશ્રણ છે. તે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રસોઈ બનાવવા માટે ઉત્તમ બળતણ છે તેમજ તેનાથી વધેલો કચરો ઉત્તમ ખાતર તરીકે ખેતીમાં વપરાય છે. આ પ્રદૂષણમુક્ત ઊર્જાસ્રોત ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થા માટે વરદાનરૂપ છે.
إرسال تعليق