GSEB Std 8 Social Science Chapter 4 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 4 "અંગ્રેજ સમયનાં શહેરો, ગૃહઉદ્યોગો અને ઉદ્યોગો" (Angrej Samayna Shahero, Gruhudyogo ane Udyogo) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), નવાં શહેરોનો વિકાસ, કાપડ અને લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગની વિગતો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Social Science Ch 4 IMP Notes) ✦
- નવાં શહેરોનો ઉદય : અંગ્રેજોના સમયમાં વેપાર, ઉદ્યોગ અને વહીવટની જરૂરિયાત મુજબ મુંબઈ, કલકત્તા (કોલકાતા), મદ્રાસ (ચેન્નઈ), સુરત અને અમદાવાદ જેવાં મહાનગરોનો ઝડપી વિકાસ થયો.
- મુંબઈનો વિકાસ : બ્રિટનના રાજા ચાર્લ્સ બીજાનાં લગ્ન પોર્ટુગીઝ રાજકુમારી સાથે થતાં મુંબઈ ટાપુ દહેજમાં મળ્યો હતો. ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ દસ પાઉન્ડના નજીવા વાર્ષિક ભાડે આ ટાપુ મેળવીને તેને કુદરતી બંદર અને વેપારી મથક તરીકે વિકસાવ્યું.
- મદ્રાસ અને કલકત્તા : ઈ.સ. 1640 માં મદ્રાસ ખાતે 'ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યોર્જ' ની સ્થાપના થઈ, જેની આસપાસ આજનું ચેન્નઈ વસ્યું. ઈ.સ. 1698 માં સુતનતી, કાલીઘાટ અને ગોવિંદપુર મળીને 'ફૉર્ટ વિલિયમ' કિલ્લેબંધી થઈ, જે પાછળથી કલકત્તા (કોલકાતા) બન્યું.
- નવી દિલ્લીનું નિર્માણ : ઈ.સ. 1911 માં અંગ્રેજોએ રાજધાની કોલકાતાથી દિલ્લી ખસેડી. જૂની દિલ્લીની દક્ષિણે રાયસીન પહાડી વિસ્તારમાં એડવર્ડ લૂટિયન્સ અને હર્બટ બેકર દ્વારા નવી દિલ્લીની ડિઝાઈન તૈયાર કરવામાં આવી. વાઈસરૉય હાઉસ (વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ ભવન), રાજપથ અને સચિવાલય જેવી ઇમારતોનું નિર્માણ થયું.
- ગૃહઉદ્યોગોનું પતન : ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી ઇંગ્લેન્ડના યંત્રો દ્વારા બનેલા સસ્તા માલ સામે ભારતના પરંપરાગત હાથવણાટ, રંગકામ, ઢાકાની મલમલ, કાંસા-તાંબા અને લોખંડ ગાળવાના સ્થાનિક ગૃહઉદ્યોગો પડી ભાંગ્યા.
- કાપડ ઉદ્યોગ : ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડમિલ ઈ.સ. 1854 માં મુંબઈમાં શરૂ થઈ. ગુજરાતમાં ઈ.સ. 1861 માં રણછોડલાલ છોટાલાલે અમદાવાદમાં પ્રથમ કાપડમિલ સ્થાપી. અમદાવાદમાં કાપડ ઉદ્યોગનો વ્યાપક વિકાસ થતાં તેને ભારતનું "માન્ચેસ્ટર" કહેવાતું.
- લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ : જમશેદજી તાતાએ સાકચી (હાલનું જમશેદપુર) માં લોખંડનું કારખાનું સ્થાપી પાયાના ઉદ્યોગની શરૂઆત કરી. બેંગલૂરુમાં 'ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ' ની સ્થાપના થતાં ધાતુવિદ્યા અને પોલાદ ઉદ્યોગને નવી દિશા મળી.
- રેલવે, તાર અને ટપાલ : ડેલહાઉસીના સમયમાં ભારતમાં આધુનિક સુધારાઓ થયા. 16 એપ્રિલ, 1853 ના રોજ મુંબઈથી થાણા વચ્ચે ભારતમાં સૌપ્રથમ રેલવે લાઇન શરૂ થઈ. તે જ સમયે તાર અને ટપાલ વ્યવસ્થા પણ શરૂ કરવામાં આવી.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Social Science Chapter 4 Swadhyay Solution) ✦
પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં લખો :
(1) અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન વિકાસ પામેલાં કોઈ પણ ત્રણ શહેરોનાં નામ જણાવો.
જવાબ : અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન વિકાસ પામેલાં ત્રણ શહેરોનાં નામ : (1) મુંબઈ, (2) કલકત્તા (કોલકાતા), અને (3) મદ્રાસ (ચેન્નઈ) છે. (આ ઉપરાંત સુરત અને અમદાવાદ પણ ગણાવી શકાય).
(2) ભારતમાં સૌપ્રથમ રેલવેલાઇન ક્યાં બે શહેરો વચ્ચે શરૂ થઈ હતી ?
જવાબ : ભારતમાં સૌપ્રથમ રેલવેલાઇન ઈ.સ. 1853 માં મુંબઈ અને થાણા વચ્ચે શરૂ થઈ હતી.
(3) નવી દિલ્લીનું નિર્માણ અંગ્રેજકાળમાં કયા પહાડી વિસ્તારમાં શરૂ થયું હતું ?
જવાબ : નવી દિલ્લીનું નિર્માણ અંગ્રેજકાળમાં જૂની દિલ્લીથી દક્ષિણમાં આવેલ રાયસીન પહાડી વિસ્તારમાં શરૂ થયું હતું.
(4) ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડમિલ ક્યાં શરૂ થઈ હતી ?
જવાબ : ભારતમાં સૌપ્રથમ કાપડમિલ ઈ.સ. 1854 માં મુંબઈ ખાતે શરૂ થઈ હતી.
પ્રશ્ન 2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :
(1) અંગ્રેજ શાસનની શરૂઆતમાં ભારતીય ઉદ્યોગોની સ્થિતિ જણાવો.
જવાબ : અંગ્રેજ શાસનની શરૂઆત પહેલાં ભારતનો ગૃહઉદ્યોગ અને હુન્નરકળાનો સુવર્ણયુગ હતો. ઢાકાની જગપ્રસિદ્ધ મલમલ, જરીકામ, રંગકામ, છાપકામ, સુતરાઉ કાપડ, શિલ્પ અને ધાતુકલા વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત હતાં. પરંતુ અંગ્રેજ શાસનની સ્થાપના અને ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી ઇંગ્લેન્ડના યંત્રો દ્વારા બનેલો સસ્તો માલ ભારતીય બજારોમાં ઠલવાવા લાગ્યો. અંગ્રેજોએ ભારતને માત્ર કાચા માલનું ઉત્પાદક અને પાકા માલનું વેચાણ બજાર બનાવી દીધું. કંપની સરકારની અન્યાયી જકાતનીતિ અને વિદેશી માલની હરીફાઈ સામે ભારતના પરંપરાગત ઉદ્યોગો ટકી શક્યા નહીં. પરિણામે હાથવણાટ, ધાતુકામ અને ગૃહઉદ્યોગો પડી ભાંગ્યા અને લાખો ભારતીય કારીગરો બેકાર બન્યા.
(2) અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન ભારતમાં કાપડ ઉદ્યોગનો વિકાસ જણાવો.
જવાબ : ભારતમાં આધુનિક કાપડ ઉદ્યોગની શરૂઆત ઈ.સ. 1854 માં મુંબઈમાં પ્રથમ કાપડમિલ સ્થાપવાથી થઈ. ત્યારબાદ અમદાવાદ, નાગપુર, સોલાપુર અને મદ્રાસ (ચેન્નઈ) જેવાં શહેરોમાં કાપડની નવી મિલો સ્થપાઈ. ગુજરાતમાં રણછોડલાલ છોટાલાલે 30 મે, 1861 ના રોજ અમદાવાદમાં પ્રથમ સુતરાઉ કાપડની મિલ શરૂ કરી. અમદાવાદમાં કાપડની 100 થી પણ વધુ મિલો શરૂ થતાં તેને ભારતનું ‘માન્ચેસ્ટર’ કહેવાયું. જોકે, અંગ્રેજ સરકારે બ્રિટનના માન્ચેસ્ટરના કાપડને રક્ષણ આપવા ભારતીય કાપડ ઉદ્યોગ પર ભારે કરવેરા લાદ્યા હતા. આમ છતાં, મહારાષ્ટ્રના સોલાપુર અને તમિલનાડુના મદુરાઈ જેવાં કેન્દ્રોમાં કલાત્મક કિનારીવાળી સાડીઓ અને વસ્ત્રોનું ઉત્પાદન ચાલુ રહ્યું. પાછળથી ગાંધીજીના સ્વદેશી આંદોલનથી ભારતીય કાપડ ઉદ્યોગને નવું બળ મળ્યું.
(3) પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી ભારતના લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગના વિકાસ વિશે જણાવો.
જવાબ : ભારતમાં લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગનો પાયો જમશેદજી તાતાએ નાખ્યો. તેમણે સાકચી (હાલનું જમશેદપુર) ખાતે સૌપ્રથમ લોખંડ-પોલાદનું આધુનિક કારખાનું સ્થાપ્યું. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન યુરોપમાં યુદ્ધ માટે લોખંડ-પોલાદની માંગ ખૂબ વધી ગઈ અને ઇંગ્લેન્ડથી ભારત આવતો પુરવઠો બંધ થયો, જેથી ભારતીય રેલવે અને લશ્કરી સાધનસામગ્રી માટે તાતા કંપની પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં પોલાદ ખરીદવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત બેંગલૂરુમાં 'ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ' સંસ્થાની સ્થાપના થવાથી ધાતુવિદ્યાના ક્ષેત્રે નવી સંશોધન દિશા મળી. ત્યારબાદ કૂલટી, બુરહાનપુર અને ભદ્રાવતી ખાતે પણ લોખંડ-પોલાદનાં કારખાનાં શરૂ થયાં, જેનાથી ભારતમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને વેગ મળ્યો.
પ્રશ્ન 3. (અ) નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો :
(1) બ્રિટિશ રાજવીને મુંબઈ ટાપુ દહેજમાં કોણે આપ્યો હતો ?
(A) ફ્રેન્ચોએ (B) પોર્ટુગીઝોએ (C) મુઘલોએ (D) મરાઠાઓએ
સાચો જવાબ : (B) પોર્ટુગીઝોએ
(2) ‘ફૉર્ટ વિલિયમ’ કિલ્લો પાછળથી કયા શહેર તરીકે વિકાસ પામ્યો હતો ?
(A) દિલ્લી (B) ચેન્નઈ (C) મુંબઈ (D) કોલકાતા
સાચો જવાબ : (D) કોલકાતા
(3) કયા શહેરને ભારતનું “માન્ચેસ્ટર” કહેવામાં આવતું ?
(A) અમદાવાદ (B) નાગપુર (C) સોલાપુર (D) સાંગલી
સાચો જવાબ : (A) અમદાવાદ
(4) કઈ સંસ્થાની સ્થાપના થવાથી ભારતમાં લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગને નવી દિશા મળી હતી ?
(A) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ આર્ટ્સ
(B) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેનેજમેન્ટ
(C) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ
(D) ઇન્ડિયન કૉમર્શિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ
સાચો જવાબ : (C) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ
પ્રશ્ન 3. (બ) જોડકાં જોડો :
| વિભાગ 'અ' | સાચો ઉત્તર (વિભાગ 'બ') |
|---|---|
| (1) લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ | ➔ (C) જમશેદપુર |
| (2) કાપડ ઉદ્યોગ | ➔ (D) અમદાવાદ |
| (3) ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યોર્જ | ➔ (E) ચેન્નઈ |
| (4) ફૉર્ટ વિલિયમ | ➔ (A) કોલકાતા |
إرسال تعليق